, Volume 17, Issue 2, No 45, Year 2026 , Pages 87-107

    Examining the Concept and Criteria of Rationality and Explaining its Types

    Article Type: 
    Promotional
    Writers:
    ✍️ Seyed sajjad / دانشجوی دکترا شهید بهشتی تهران / seyedsajadkhosravi@gmail.com
    Ebrahim Noei / دانشیار دانشکده الاهیات و ادیان دانشگاه شهید بهشتی تهران / E_noei@sbu.ac.ir
    Pages: 87-107 Receive Date: 2026/07/21 Accept Date: 2026/07/21
    doi 10.22034/maarefeaqli.2024.2020969
    Abstract: 
    Intellect is one of the greatest blessings of God to mankind, through which one can contemplate and find his own good and welfare. This has made rationality a desirable thing in the eyes of people. This rationality includes rationality in behavior and speech. Therefore, humans try to carry out their actions and behavior in accordance with the dictates of reason. This word rationality, which is widely used among people, is one of the words that has received the most attention in the present era and is often used in two categories: practical rationality and theoretical rationality. Has written with an applied perspective and analytical method, providing the basis for gaining more knowledge and understanding about this applied term, this study, in addition to explaining the concept of rationality, discusses and describes its types, and explains six types for theoretical rationality and three types for practical rationality.
    Keywords: 
    reason
    rationality
    Theoretical Rationality
    چکیده و کلیدواژه فارسی (Persian)
    Title :بررسی مفهوم و ملاک عقلانیت و تبیین اقسام آن
    Abstract: 
    عقل از بزرگ‌ترین نعمت‌های الهی به بشر است که به‌واسطه آن می‌تواند تعقل کرده و خیر و صلاح خویش را بیابد. همین امر سبب شده است که عقلانیت در نظر مردم امری پسندیده به‌شمار آید. این عقلانیت شامل عقلانیت در رفتار و گفتار می‌شود. بنابراین انسان‌ها می‌کوشند که افعال و رفتار خود را مطابق فرامین عقل انجام دهند. این واژه که کاربرد بسیاری در میان مردم دارد، ازجمله واژگانی است که بیشتر در عصر حاضر به آن توجه شده و غالباً در دو دسته عقلانیت عملی و عقلانیت نظری به‌کار می‌رود. پژوهش پیش‌رو که با نگاه کاربردی و به روش تحلیلی نگارش یافته است، افزون بر تبیین مفهوم عقلانیت، به اقسام آن پرداخته و برای عقلانیت نظری شش قسم و برای عقلانیت عملی سه قسم را بیان و تبیین کرده است تا زمینه هرچه بیشتر کسب معرفت و شناخت درباره این واژه کاربردی فراهم گردد
    Keywords: 
    عقل
    عقلانیت
    عقلانیت نظری
    عقلانیت عملی
    References: 
    • 1. قرآن کریم.
    • 2. ابن‌درید، محمد بن حسن، 1987م، جمهرة اللغة، بیروت لبنان، دار العلم للملایین.
    • 3. ابن‌فارس، احمد بن فارس، ‏1404ق‏، معجم مقاییس اللغه، قم‏، مکتب الاعلام الاسلامی‏.
    • 4. ابن‌منظور، محمد بن مکرم، ‏1414ق، لسان العرب، بیروت، دار الفکر - دار صادر.
    • 5. بستانى، فؤاد افرام، 1375، فرهنگ ابجدى، ترجمه رضا مهیار، تهران، انتشارات اسلامی‏.
    • 6. حسین‌زاده، محمد، 1380، معرفت‌شناسی، قم، انتشارات مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینى.
    • 7. ـــــــــ ، 1390، پژوهشى تطبیقى در معرفت‌شناسی معاصر، قم، انتشارات مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینى.
    • 8. ـــــــــ ، 1394الف، معرفت‌شناسی در قلمرو گزاره‏هاى پسین، قم، انتشارات مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینى.
    • 9. ـــــــــ ، 1394ب، منابع معرفت، قم، انتشارات مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینى.
    • 10. ـــــــــ ، 1396، معرفت؛ چیستى، امکان و عقلانیت، قم، انتشارات مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینى.
    • 11. حسینی، سید عبدالرحیم، 1393، «بایسته‌های عقلانیت در حکمت متعالیه»، فلسفه دین، شماره 1، ص56-29.
    • 12. راغب اصفهانى، حسین بن محمد، 1412ق، مفردات ألفاظ القرآن، بیروت لبنان، دار الشامیه.
    • 13. زمانی، محمدحسن، 1392، مستشرقان و قرآن، قم، مؤسسه بوستان کتاب.
    • 14. صادقی، هادی، حسین سبحانی، کیا شمشکی، و حسن معلمی، 1386، «از عقلانیت نظری تا عقلانیت عملی»، کتاب نقد، شماره 42، ص294-249.
    • 15. طبرسی، فضل‌بن حسن، 1372، مجمع‌البیان فی تفسیر القرآن، تهران، ناصرخسرو.
    • 16. فراهیدى، خلیل بن احمد، 1409ق، کتاب العین، قم‏، نشر هجرت‏.
    • 17. قاسمی، حسین، 1389، «تبیین عقل و عقلانیت در قرآن کریم»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه معارف اسلامی قم.
    • 18. قائمی‌نیا، علیرضا، 1383، «چیستی عقلانیت»، ذهن، شماره 17، ص12-3.
    • 19. کوهن، جاناتان، 1378، «معقولیت»، ترجمه سعید ناجی، ارغنون، شماره 15، ص216-205.
    • 20. ملکیان، مصطفی، 1387، ایمان و تعقل، قم، انتشارات دانشگاه ادیان و مذاهب.
    References: 
    • 21. Laudan, Larry, 1984, Science and Values: The Aims of Science and Their Role in Scientific Debate, University of California Press.
    • 22. Stenmark, Mikael, 1995, “Rationality” in: Science, Religion and Everyday Life, University of Notre Dame Press.
    • 23. Føllesdall, D, 1986, “Intentionality and Rationality” in: Rationality, Relativism and the Human Sciences, Margolis, J., M. Krausz, R.M. Burian (eds.), Dordrecht.
    • 239 reads
    Cite this article: RIS Mendeley BibTeX APA MLA HARVARD VANCOUVER

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    , Seyed sajjad, Noei, Ebrahim. (2026) Examining the Concept and Criteria of Rationality and Explaining its Types. , 17(2), 87-107 https://doi.org/10.22034/maarefeaqli.2024.2020969.

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Seyed sajjad ; Ebrahim Noei."Examining the Concept and Criteria of Rationality and Explaining its Types". , 17, 2, 2026, 87-107

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    , S, Noei, E.(2026) 'Examining the Concept and Criteria of Rationality and Explaining its Types', , 17(2), pp. 87-107

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    , S, Noei, E. Examining the Concept and Criteria of Rationality and Explaining its Types. , 2026; 17(2): 87-107