مركز پژوهشى دائره‌المعارف علوم عقلى اسلامى، در يك نگاه/ احمد ابوترابى

  • user warning: Table 'maarefeaqli.nashriyat.ir.nodewords' doesn't exist in engine query: SELECT * FROM nodewords WHERE type = 5 AND id = 347 in D:\WebSites\nashriyat.ir\sites\all\modules\nodewords\nodewords.module on line 945.
  • user warning: Table 'maarefeaqli.nashriyat.ir.nodewords' doesn't exist in engine query: SELECT * FROM nodewords WHERE type = 5 AND id = 344 in D:\WebSites\nashriyat.ir\sites\all\modules\nodewords\nodewords.module on line 945.

 

مركز پژوهشى دائره‌المعارف علوم عقلى اسلامى
در يك نگاه

احمد ابوترابى

چكيده:

اين مقال، كه به قلم مدير محترم مركز پژوهشى دائره‌المعارف علوم عقلى اسلامى جناب حجت الاسلام احمد ابوترابى نگاشته شده است، نيم نگاهى به اين مركز دارد. پيشينه تأسيس، اهداف مركز، قلمرو فعاليت، انواع فعاليتها و معرفى بخشهاى مختلف از جمله محورهاى مورد نظر در اين مقال مى‌باشد.

كليد واژه‌ها:

كتاب‌شناسى، مدخل‌شناسى، پشتيبانى علمى، تدوين متون.

مقدمه

يكى از عرصه‌هاى مهم و سرنوشت‌ساز در تحقيقات اسلامى، حوزه علوم عقلى است. اين علوم از بنيادهاى معارف اسلامى است كه در طول تاريخ اسلام بر گستره و ژرفاى آن افزوده شده است. تحقيق و پژوهش در اين زمينه، علاوه بر ارزش و اهميت ذاتى آن، بسترساز تحقيقات مربوط به ساير علوم اسلامى نيز خواهد بود. شناسايى و معرفى گستره عظيم اين مهم به مجامع علمى و فرهنگى، نقش مهمى در گسترش معارف اسلامى در سطح بين‌المللى دارد. انجام چنين رسالتى در مرحله اول، بر عهده صاحب‌نظران اين علوم، به ويژه حوزه‌هاى علميه است كه با درايت كامل، تلاش فراوان و بكارگيرى بهترين روشهاى تحقيقى و اطلاع‌رسانى، به اين امر بپردازند.

از آنجاكه يكى از مناسب‌ترين و متداول‌ترين راههاى ايجاد زمينه تحقيق براى پژوهشگران و معرفى معارف اسلامى و ميراث گذشتگان در هر يك از حوزه‌هاى علوم بشرى، تدوين دانشنامه‌هايى از قبيل دائره‌المعارف و فرهنگ‌نامه است به نظر مى‌رسد، تأمين اهداف فوق به وسيله تدوين دانشنامه‌هايى امكان‌پذير است كه در مهد اسلام و تشيع نگاشته شود و به صورت تخصصى، عميق و بى‌طرفانه در حوزه علوم عقلى، به جمع‌آورى و تنظيم حاصل انديشه‌هاى عالمان بزرگ اسلامى در اين علوم بپردازد.

فراهم آوردن چنين آثارى، به ويژه دائره‌المعارفى مطلوب در علوم عقلى اسلامى، علاوه بر تبيين مبانى انديشه‌هاى اسلامى، مى‌تواند زمينه پژوهش را براى پژوهشگران مختلف علوم عقلى اسلامى فراهم آورد و نواقص و كاستيهاى موجود در مجموعه‌هايى از اين قبيل را روشن سازد و مانعى بر سر راه مستشرقانى باشد كه آگاهانه و يا ناآگاه به تحريف معارف اسلامى و آموزه‌هاى دينى، به ويژه انديشه‌هاى شيعى مى‌پردازند.

روشن ساختن تفاوت عميق علوم عقلى اسلامى با معارف عقلى يونان قديم و معرفى نوآوريهاى فلاسفه، عرفا و متكلمان مسلمان در مقايسه با معارف موجود در شرق و غرب و تأثير مثبت مبانى نقلى قرآن كريم و سنت پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و سخنان اهل بيت عصمت و طهارت عليهم‌السلام در تكوين، جهت‌گيرى و رشد علوم عقلى اسلامى نيز امرى است كه در مجموعه‌هايى اين چنينى بازشناسى خواهد شد.

با توجه بهجايگاه، اهميت و آثار ارزنده چنين تلاشهايى، مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمينى رحمه‌اللهبا استعانت از الطاف لايزال الهى و عنايات امام عصر (عج اللّه‌ فرجه الشريف) اقدام به تأسيس «مركز پژوهشى دائره‌المعارف علوم عقلى اسلامى» نمود، تا به كمك انديشمندان اسلامى، به ويژه استادان و فضلاى حوزه علميه قم به اهداف فوق نائل آيد.

تأسيس

اين مركز در سال 1380 به عنوان مركزى مستقل، در مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمينى رحمه‌الله تحت اشراف حضرت علامه آيت‌اللّه‌ استاد مصباح يزدى (مد ظله) تأسيس و كار خود را آغاز نمود؛ هرچند مقدمات كار در زمينه تدوين خط‌مشى‌ها، برنامه‌ها، كسب تجربه، تربيت نيرو و... پيش از اين در معاونت پژوهشى مؤسسه صورت گرفته بود.

اهداف مركز

اهداف اين مركز عبارتند از:

1. هدف نهايى و بلندمدت: تدوين دائره‌المعارفى تخصصى، كه معرّف علوم عقلى‌اسلامى، به ويژه انديشه‌هاى بنيادين اسلامى و شيعى و قابل عرضه در سطح بين‌المللى باشد.

2. هدف متوسط و ميان‌مدت: تهيه فرهنگ‌نامه‌هاى علوم عقلى اسلامى مشتمل بر فرهنگهاى مصطلحاتِ منطق، فلسفه، كلام، عرفان، فرهنگ فِرَق و مذاهب كلامى و فِرَق و مكاتب عرفانى و فرهنگ اعلام علوم عقلى اسلامى.

3. هدف اوليه و كوتاه‌مدت: تحقيقات بنيادين در هر يك از علوم عقلى اسلامى، به منظور فراهم آوردن زمينه تدوين دائره‌المعارف و فرهنگ‌نامه‌ها و ايجاد بسترهاى لازم براى دقت، جامعيت و سرعت در انواع تحقيقات در علوم عقلى،به ويژه پژوهشهاى دائره‌المعارفى و فرهنگ‌نامه‌اى و نيز تربيت نيروى انسانى لازم، در راستاى اهداف مركز.

قلمرو فعاليت

قلمرو فعاليتهاى اين مركز منطق، فلسفه، كلام و عرفان و زيرمجموعه‌هاى اين علوم در حيطه منابع اسلامى است. علم اصول فقه (در موارد مشترك با حيطه‌هاى ساير علوم عقلى اسلامى و مشترك با فلسفه‌هاى غرب) و فلسفه‌هاى مضاف (مانند فلسفه اخلاق، فلسفه دين، فلسفه سياست و فلسفه حقوق) و نيز معرفت‌شناسى، تفكر نقدى و كلام جديد در محدوده منابع اسلامى، مورد توجه اين دائره‌المعارف قرار دارد.

انواع فعاليتها

مجموعه فعاليتهاى تحقيقى و پشتيبانى تحقيق در حال حاضر در چهار محور زير دسته‌بندى شده‌اند:

الف) كتاب‌شناسى؛
ب) مدخل‌شناسى؛
ج) پشتيبانى علمى؛
د) تدوين متون.

كتاب‌شناسى

كتاب‌شناسى، خود مشتمل بر پنج نوع فعاليت تتبعى و تحقيقى است. اين فعاليتها عبارتند از:

الف) ثبت مشخصات:

در اين بخش، نوع اثر، مشخصات پديدآوران، مشخصات عنوان، مشخصات چاپ، مشخصات نشر، زبان و محل نگهدارى اثر نوشته مى‌شود. اطلاعات ثبت شده به صورتهاى مختلف (در برنامه رايانه‌اى و به صورت چاپى) قابل استفاده و بازيابى است.

ب) ثبت موضوعات:

در اين بخش، موضوعات اصلى و فرعى هر منبع با صفحات محل درج موضوعات استخراج و ثبت مى‌گردد. براى اين نوع تحقيق، در برنامه رايانه‌اى امكان جست‌وجو و گزارش‌گيرى به صورت شاخه‌اى، تاريخى، الفبايى و مانند آن در نظر گرفته شده است.

ج) درجه‌بندى منابع:

منابع علوم عقلى اسلامى با توجه به اهميت و اعتبار علمى، به چهار درجه دسته‌بندى مى‌شود. وجه انتخاب درجه هر منبع نيز ثبت مى‌گردد.

د) توصيف:

براى منابع مهم، فهرست تفصيلى مطالب، به صورت گويا و هماهنگ تهيه شده و براى آن فهرستها، نمايه تركيبى و تك‌واژه تهيه مى‌شود. علاوه بر امكان جست‌وجو و گزارش‌گيرى رايانه‌اى از محصول اين فعاليت، در چاپ كتب نيز مى‌توان از اين تك‌واژه‌ها، نمايه‌ها و فهرستها استفاده كرد.

ه) چكيده‌نويسى:

در اين بخش، براى منابع بسيار مهم، فهرستى بسيار تفصيلى (در حدّ چكيده مطالب) به صورت گويا، جامع و هماهنگ تهيه شده و براى آن فهرستها، نمايه تركيبى و تك‌واژه تهيه مى‌شود تا بدين وسيله، به راحتى و سرعت بتوان به محل درج مطالب مورد نظر، همراه با صفحه و سطر آن دست يافت.

مدخل‌شناسى

مدخل‌شناسى خود مشتمل بر چهار نوع فعاليت تحقيقى و تتبعى زير است:

الف) اصطلاح‌يابى و تنظيم اصطلاح‌نامه:

در اين بخش، محققان با مراجعه به همه منابع مهم و اصيل علوم عقلى، اصطلاحات مختلف اين علوم را از منابع مصوب استخراج، تنظيم و رابطه‌نويسى مى‌كنند. عناوين مورد نظر در تنظيم روابط عبارتند از: عام، خاص، مرجّح، نامرجّح، وابسته و مترادف.

پس از تنظيم و طبقه‌بندى اصطلاحات، براى هر رده از اصطلاحات نمودارى شاخه‌اى ترسيم مى‌گردد. از مجموع اين اصطلاحات و روابط آنها، ساختار كلى هريك از اين علوم بدست مى‌آيد كه در تحقيقات گوناگون مى‌توان از آن بهره گرفت. اين اصطلاحات و روابط آنها، به صورت الفبايى، تاريخى و موضوعى، به تفكيك منابع در برنامه رايانه‌اى قابل بازيابى است.

ب) استخراج تعاريف:

در اين قسمت، تعاريف هر اصطلاح با ذكر منبع آن استخراج شده، همراه آن اصطلاح ثبت مى‌شود. اين تعاريف زمينه را براى دقت در انتخاب جايگاه هر اصطلاح و انتخاب مدخلها و تدوين فرهنگ‌نامه‌هاى مصطلحات علوم عقلى اسلامى فراهم مى‌كند.

ج) گزينش مدخلهاى دائره‌المعارف:

با توجه به اصطلاحات، تعاريف، روابط اصطلاح‌نامه‌اى آنها و جايگاه هر اصطلاح در هر يك از علوم عقلى، انواع مدخلهاى دائره‌المعارف در مقام تحقيق (اصلى، ضمنى، مترادف و نمايه) و در مقام تدوين (اصلى، ارجاعى و نمايه) انتخاب مى‌گردد.

استخراج اعلام علوم عقلى اسلامى و عناوين فِرَق و مذاهب كلامى و انتخاب مدخلهاى اين دو موضوع، از جمله فعاليتهاى بخش مدخل‌شناسى دائره‌المعارف است.

د) گزينش مدخلهاى فرهنگ‌نامه:

مدخلهاى فرهنگ‌نامه‌ها از ميان انواع مدخلهاى دائره‌المعارف با در نظر گرفتن تفاوتهاى دائره‌المعارف و فرهنگ‌نامه انتخاب مى‌گردد.

پشتيبانى علمى

اين بخش از دائره‌المعارف در حال حاضر داراى سه واحد تحقيقى و اجرايى است:

الف) پرونده علمى:

براى هر يك از مدخلهاى اصلى مصوب براى فرهنگ‌نامه يا دائره‌المعارف پرونده‌اى علمى تشكيل مى‌گردد. هر پرونده علمى مشتمل بر متن تكثير شده منابع مهم و ساير اطلاعات لازم براى مقاله‌نويسان دائره‌المعارف و فرهنگ‌نامه‌هاست.

ب) آموزشهاى كاربردى و اجراى دوره‌هاى تربيت محقق:

براى رفع نيازهاى پژوهشگران و تربيت نيروهاى انسانى پژوهشگر، دوره‌هاى آموزشى مختلفى در اين مركز برگزار مى‌گردد. از جمله مهم‌ترين آنها، در حال حاضر اجراى "دوره كارشناسى ارشد عرفان اسلامى" با حدود نود واحد درسى است.

ج) كتابخانه تخصصى علوم عقلى اسلامى:

اين مركز داراى كتابخانه‌اى تخصصى در زمينه علوم عقلى اسلامى است كه از اهداف آن، جمع‌آورى همه آثار شخصيتهاى درجه اوّل علوم عقلى اسلامى از كتابخانه‌هاى مختلف داخل و خارج از كشور است.

تدوين متون

اين بخش در حال حاضر داراى دو نوع فعاليت است:

الف) واحد فرهنگ‌نامه‌ها:

فرهنگ‌نامه اعلام علوم عقلى اسلامى و فرهنگ‌نامه مصطلحات منطق فعلاً در دستور كار اين واحد قرار دارد.

ب) واحد تدوين كتابها و رساله‌ها:

پيگيرى امور مربوط به تدوين رساله‌هاى تحقيقاتى كه در راستاى جامعيت و دقت مقالات دائره‌المعارفى نوشته مى‌شوند و آماده‌سازى محصولاتى از واحدهاى مختلف تحقيقاتى، كه قابل چاپ هستند، از وظايف اين واحد به شمار مى‌رود.

اين بخش باتوجه به افزايش محصولات و انواع عرضه‌هاى آنها گسترده‌تر خواهد شد.

امتيازات ويژه

فعاليتهاى اين مركز داراى امتيازات ويژه‌اى است كه برخى از آنها عبارتند از:

الف) بنيادى بودن و حجم زياد تحقيقات، اولويت دادن به كيفيت، دقت و تأمل در دستيابى به محصول نهايى و انتشار آنها؛
ب) عام‌المنفعه بودن دستاوردهاى انواع تحقيقات براى هر نوع پژوهش در علوم عقلى اسلامى؛
ج) ارتباط منطقى انواع تحقيقات و مشخص بودن جايگاه هر نوع تحقيق در ارتباط با اهداف مركز؛
د) برخوردارى از شيوه‌نامه‌هاى تجربه شده در هر يك از فعاليتهاى تحقيقى؛
ه) امكان استفاده از انواع پژوهشها به صورت رايانه‌اى؛
و) كنترل و نظارت علمى بر پژوهشها از طريق كميته‌هاى تخصصى هر يك از رشته‌هاى علوم عقلى و ناظران هر رشته؛
ز) ابتكارى بودن برخى از انواع تحقيقات و شيوه‌هاى آنها.