نگاهى به دائره‌المعارف‌نويسى/ محمدحسن هادوى

  • user warning: Table 'maarefeaqli.nashriyat.ir.nodewords' doesn't exist in engine query: SELECT * FROM nodewords WHERE type = 5 AND id = 349 in D:\WebSites\nashriyat.ir\sites\all\modules\nodewords\nodewords.module on line 945.
  • user warning: Table 'maarefeaqli.nashriyat.ir.nodewords' doesn't exist in engine query: SELECT * FROM nodewords WHERE type = 5 AND id = 344 in D:\WebSites\nashriyat.ir\sites\all\modules\nodewords\nodewords.module on line 945.

 

نگاهى به دائره‌المعارف نويسى

محمد حسن هادوى

چكيده

مقاله حاضر درصدد انعكاس سير كلى دائره‌المعارف‌نويسى در جهان و بيان فوايد دائره‌المعارف است. اين مقاله، پس از مقدمه‌اى كوتاه در باب اهميت و جايگاه دائره‌المعارفها در عرصه علمى و فرهنگى، به تعاريف قابل توجه از دائره‌المعارف و مقايسه آن با ساير كتابها، به ويژه فرهنگ‌نامه پرداخته و در ادامه تاريخچه‌اى كوتاه از پيدايش دائره‌المعارفها و سير تكاملى آن در جوامع غربى و اسلامى را بيان نموده است. در انتها، با دسته‌بندى دائره‌المعارفها، به شيوه‌هاى نگارش دائره‌المعارف و دشواريهاى آن نيز اشاراتى دارد.

كليد واژه‌ها:

دائره‌المعارف، فرهنگ‌نامه، دانشنامه

مقدمه

يكى از عرصه‌هاى بسيار مهم و با ارزش در فعاليتهاى علمى و فرهنگى، دائره‌المعارف نويسى است. يك دائره‌المعارف خوب، اعّم از تخصصى و يا عمومى، مى‌تواند در فرصتى اندك مطالبى فراوان و مستند در اختيار خواننده قرار دهد. در حوزه‌هاى علمى و فرهنگى، كه به وقت بهاى خاصى داده مى‌شود، اين شيوه نگارش اهميتى خاص مى‌يابد. يك دائره‌المعارف خوب، از يك سو، مباحثى مستند، قابل اعتماد و نسبتا جامع و همه جانبه در مورد عناوين گوناگون مربوط به دانشى خاص با دسته‌بندى بسيار مناسب در بر دارد؛ مطالبى كه بى‌طرفانه و بدون جانبدارى و ارزش‌گذارى به رشته تحرير درآمده و اعتماد خاصى به نقلهاى آن است. از سوى ديگر، ساختار كلى عناوين و مطالب مربوط به هر موضوع را ترسيم مى‌نمايد. و بالاخره، جهت پيگيرى مطالب، موضوعات فرعى و مرتبط و نيز منابع مربوط به موضوع مورد نظر را به خواننده معرفى مى‌كند. در يك كلام، دائره‌المعارف براى كسانى كه زمان براى آنها ارزش دارد و مى‌خواهند مطالب فشرده، منظم، مستند و دقيقى را در باره موضوعى خاص در فرصتى اندك بخوانند، هديه‌اى گرانبهاست.

امتيازات متعدد اين شيوه نگارش موجب شده است كه در طول تاريخ، به ويژه در سالهاى اخير، جمع زيادى از بزرگان علم و فرهنگ در سراسر جهان، به اين امر پرداخته و دشواريهاى فراوان آن را تحمل كنند. با توسعه علوم و فنون و گسترش حوزه كارى در هر زمينه علمى، دائره‌المعارف‌نويسى به تدريج از توان يك فرد خارج شده و به صورت يك كار گروهى درآمده است. در حال حاضر، بسيارى از دائره‌المعارفها توسط مؤسسات و مراكز علمى و دانشگاهى با همكارى جمع زيادى از محققان و نويسندگان به رشته تحرير در مى‌آيد.

واژه دائره‌المعارف

«دائره‌المعارف» واژه‌اى عربى است كه بستانى، دانشمند لبنانى، آن را براى واژه (encyclopedia) در زبان انگليسى و معادلهاى ديگر آن در زبانهاى لاتين به كار برده است. اين واژه و معادلهاى لاتين آن، از جهت معناى لغوى نيز به يكديگر شباهت دارند و «دايره‌اى از مفهوم و معنا» را بيان مى‌دارند. «دائره‌المعارف» در اين كاربرد، مجموعه‌اى موجز و نسبتا جامع از معارف بشرى و يا ابعاد گوناگون يك دانش است كه با نظمى ويژه تفكيك و تنظيم شده است، به‌گونه‌اى كه دسترسى به مطالب آن براى مخاطبان بسيار آسان است. در زبان فارسى، به‌جاى دائره‌المعارف، «دانشنامه» نيز به‌كار مى‌رود. البته، واژه‌هاى دائره‌المعارف و دانشنامه، كاربردهاى عام‌ترى نيز دارند كه به آن معنى در گذشته‌هاى دور نيز كاربرد داشته‌اند. چنان‌كه على بن عباس در قرن چهارم هجرى، نام كتاب خويش را «دائره‌المعارف الطبية» ناميده (طهرانى، الذريعة، 8/11) و ابن سينا نيز يكى از آثار خويش را به «دانشنامه علائى» نام‌گذارى كرده است.

مفهوم دائره‌المعارف

براى دائره‌المعارف تعريفهاى گوناگونى ذكر كرده‌اند. طبق يك تعريف، دائره‌المعارف عبارت است از: «خلاصه‌اى از جميع علوم بشرى». (همان، 8/3) براساس اين تعريف، بسيارى از كتابهاى علمى قديم را مى‌توان «دائره‌المعارف» ناميد، از آن جهت كه در آن دوران، علوم از يكديگر تفكيك نشده بود و يك دانشمند در تأليفى واحد، به علوم مختلف پرداخته است.

براى نمونه، مى‌توان آثار ذيل را به عنوان «دائره‌المعارف» در اين مفهوم، محسوب كرد:

1. احصاءالعلوم (از فارابى؛ نگارش يافته در اوائل قرن چهارم هجرى، مشتمل بر فهرستى از علوم مختلف آن عصر)
2. رسائل اخوان الصفا (مشتمل بر 51 رساله در علوم مختلف؛ نگارش يافته در اواخر قرن چهارم هجرى)
3. مفاتيح‌العلوم (خوارزمى؛ نگارش يافته در اواخر قرن چهارم هجرى، در فقه، كلام، نحو، نگارش، شعر، اخبار، فلسفه، منطق، طب، حساب، هندسه، نجوم، موسيقى، خيال و كيميا)

«دائره‌المعارف» در شكل جديد آن عبارتست از: «كتاب يا مجموعه كتابهايى كه اطلاعاتى راجع به همه حوزه‌هاى دانش، يا در مورد حوزه‌هاى مختلف يك موضوع خاص ارائه مى‌دهد و معمولاً به ترتيب الفبايى منظم شده است». (OxfordDictionary,413)

دائره‌المعارف و فرهنگ‌نامه

از جمله متونى كه به دائره‌المعارف شباهت دارد، فرهنگ‌نامه است. از جهت پرداختن به موضوعات فراوان به صورت موجز و با ترتيب الفبايى، اين دو نوع تأليف مشابه يكديگرند؛ با وجود اين، ميان دائره‌المعارف و فرهنگ‌نامه مى‌توان تفاوتهايى در نظر گرفت. يك فرهنگ‌نامه، اساسا تكيه بر توضيح معنى لغات دارد، اما يك دائره‌المعارف تكيه‌اش بر ارائه اطلاعات گوناگون پيرامون يك موضوع و كاوش ابعاد مختلف آن است. البته، با پيدايش فرهنگ‌نامه‌هاى تخصصى و گسترش آن، آثار مشتركى ميان دائره‌المعارف و فرهنگ‌نامه نيز پديد آمده، كه از مرز تعيين معناى لغوى گذشته و بحثهاى گسترده‌ترى پيرامون موضوعات خويش دارند. اين گونه آثار را مى‌توان «فرهنگ‌نامه‌هاى دائره‌المعارف‌گونه» ناميد كه گاهى درباره اشخاص، فرقه‌ها و مانند آن، به رشته تحرير درآمده است. البته برخى از دائره‌المعارفهاى فشرده را نيز مى‌توان در زمره فرهنگ‌نامه‌ها محسوب كرد.

تفاوت ديگر ميان دائره‌المعارف و فرهنگ‌نامه، آن است كه معمولاً دائره‌المعارفها مفصل‌تر و مبسوط‌تر از فرهنگ‌نامه‌ها نگاشته مى‌شوند و داراى مجلدات بيشترى از فرهنگ‌نامه‌ها مى‌باشند؛ گرچه فرهنگ‌نامه‌هايى نيز مشاهده مى‌شود كه مبسوط و داراى مجلدات بسيار است، مانند «فرهنگ انگليسى آكسفورد» كه چاپ جديد آن 12 جلد رحلى همراه با چند جلد متمم است.1

سير كلى نگارش دائره‌المعارف

دائره‌المعارف‌نويسى به مفهوم عامِ آن تاريخچه‌اى بسيار طولانى دارد. اين سَبك نگارش در ميان اقوام مختلف از قديم رواج داشته است. البته، در طول دوران خود سيرى تكاملى داشته و به تدريج امتيازات بيشترى بدست آورده است.

دائره‌المعارف‌نويسى در سير تكاملى خود تغييرات فراوانى پيدا كرده است. از جهت مؤلف، ابتدا هر دائره‌المعارفى توسط فرد واحدى نگارش مى‌يافت و ديدگاههاى آن شخص را درباره موضوعاتى منعكس مى‌ساخت؛ اما به تدريج اين كار به صورت يك كار جمعى در آمده است. از جهت سَبك نگارش نيز در طول زمان روشهاى دقيق‌تر و مفيدترى پيدا كرده است. مثلاً ذكر مستندات و منابع تكميلى، در ابتدا چندان مورد توجه نبوده، اما در دوره‌هاى اخير به اين امر توجهى خاص معطوف شده است. همين‌طور تحقيقات مقدماتى جهت نگارش مطالب، به تدريج عميق‌تر و وسيع‌تر شده است. دسته‌بندى دقيق‌تر مطالب، به ويژه چينش الفبايى عناوين نيز در نسل جديد دائره‌المعارفها به چشم مى‌خورد؛ در حالى كه دائره‌المعارفهاى قديمى مانند ساير كتابها با ترتيب منطقى تنظيم شده است. چينش الفبايى موجب دستيابى آسان و سريع به مطالب مورد نظر خواننده مى‌شود.

دائره‌المعارف‌نويسى در غرب

واژه «دائره‌المعارف»(encyclopedia) در جهان غرب داراى سابقه‌اى طولانى است و ريشه لاتينى و يونانى دارد. برداشت يونانيها از اين كلمه «نظام يا دايره كاملى از يادگيرى» بوده است، چيزى شبيه به نظام آموزش عمومى. البته، كاربرد اين واژه به صورت عنوان كتاب، در آن زمان مرسوم نبوده و اين كاربرد به قرن شانزدهم ميلادى بر مى‌گردد. در آن زمان نيز در مورد كتابهاى فلسفى و آموزشى به كار رفته است. استفاده از اين عنوان براى كتابهاى مرجع (كاربرد كنونى) نسبتا جديد است و از قرن هفدهم به تدريج معمول شده است.(Cf.Encyc.Britanica, 8/363)

پيشينه دائره‌المعارف‌نويسى به معناى عام آن، در غرب به دوره يونان باستان مى‌رسد. گردآورى مطالب فراوان از علوم مختلف به صورت موجز در يك مجموعه را مى‌توان در آثار ارسطو مشاهده كرد. گرچه برخى از نويسندگان، اولين دائره‌المعارف را «تاريخ طبيعى» (NaturalHistory) نوشته پلينى مى‌دانند. اما دائره‌المعارف‌نويسى به شكل نوين آن (با ترتيب الفبايى، همراه با كتابشناسى) توسط جان هريس در «فرهنگ فنون» (LexiconTechnicum) پديد آمد. اين اثر در سال 1704 ميلادى منتشر شده است. از ميان تمامى دائره‌المعارفهاى جهان مى‌توان «دائره‌المعارفِ» ديدرو (TheEncyclopedie) را به عنوان مشهورترين دائره‌المعارف نام برد. اين دائره‌المعارف به سال 1772 در فرانسه منتشر شد. از ميان قديمى‌ترين دائره‌المعارفهاى جهان نيز مى‌توان دائره‌المعارف بريتانيكا را نام برد، كه چاپ اول آن در سه جلد در سال 1771 منتشر شده است. اولين دائره‌المعارف قابل توجه امريكا نيز «دائره‌المعارف امريكانا» (TheEncyclopediaAmericana) است، كه با ويراستارى فرانسيس ليبر در 13 جلد به سال 1829 تا 1833 ميلادى منتشر شده است. (Cf.clumbiaEncyc.867) چاپ جديد اين دائره‌المعارف داراى 30 جلد است. از نخستين نمونه‌هاى دائره‌المعارفهاى تاريخى و زندگى‌نامه‌اى مى‌توان «فرهنگ بزرگ تاريخى» اثر لوئى مورى (LuiMorei) كشيش فرانسوى را نام برد كه به انگليسى، آلمانى، اسپانيولى و ايتاليايى ترجمه شده است. (مصاحب، دايره‌المعارف فارسى، 1/957) جز اين موارد، در سالهاى اخير دائره‌المعارفهاى بسيارى نيز در آلمان، فرانسه، انگلستان، امريكا و ساير كشورهاى جهان در اندازه‌هاى مختلف و با اهداف گوناگون به صورت عمومى و تخصصى چاپ و منتشر شده است. همين‌طور دائره‌المعارفهاى مذكور نيز بارها ويرايش، بازنويسى و تكميل شده است.

دائره‌المعارف‌نويسى در جهان اسلام

نگارش دائره‌المعارف در بين مسلمانان نيز سابقه‌اى طولانى دارد. هرچند كاربرد واژه دائره‌المعارف در مفهوم خاص آن در جهان اسلام نسبتا جديد است، اما اين شيوه در نگارش بسيارى از متون اسلامى به كار گرفته شده است. در آغاز جلد هشتم «الذريعه» تاريخچه كوتاهى از دائره‌المعارف‌نويسى آمده است، كه بخشى از آن به دائره‌المعارف‌نويسى در حوزه اسلامى اختصاص دارد. در مقدمه كتاب «يواقيت‌العلوم» نيز تعدادى از دائره‌المعارفهاى اسلامى ذكر شده است. دائره‌المعارفهايى نيز امروزه به صورت الكترونيكى روى شبكه اينترنت توسط برخى از مراكز اسلامى تأسيس شده و مورد استفاده مى‌باشد.

جايگاه دائره‌المعارف

امروزه با توسعه علوم و فنون وگسترش معارف بشرى از يك‌سو و كمبود فرصت مطالعه و تحقيق از سوى ديگر، گرايش به مطالعه دائره‌المعارفها، در ميان اقوام مختلف رواج فراوانى يافته و دائره‌المعارفها در زندگى بشر جايگاه قابل توجهى پيدا كرده‌اند. به نظر مى‌رسد، اين سير صعودى ادامه خواهد داشت و ما در آينده شاهد افزايش چشمگير اين گرايش خواهيم بود، به ويژه آنكه دائره‌المعارفهاى نوين سعى در بهبود كيفيت و افزايش امتيازات خويش دارند و حتى يك دائره‌المعارف در چاپها و ويرايشهاى متوالى، معمولاً كيفيتى بهتر پيدا مى‌كند. با وجود اين، هنوز فرهنگ دائره‌المعارف خوانى و مراجعه مكرر به دائره‌المعارفها، جايگاه مناسب خويش را در سير مطالعاتى مردم پيدا نكرده و با جايگاه شايسته خود فاصله زيادى دارد. دائره‌المعارفها بسيار فراتر از سطح فعلى مى‌توانند به بشر خدمت كنند.

اما چگونه مى‌توان فرهنگ استفاده از دائره‌المعارف و مراجعه مكرر به آن را در جامعه توسعه داد؟ در پاسخ بايد خاطر نشان كرد كه در گرايش جامعه به يك سنت و روش خاص، عوامل بسيارى دخالت دارند. شايد از ميان عوامل مؤثر در اين زمينه بتوان به بهبود كيفى، تنوع بيشتر، به روز شدن محتويات و جذابيت همه جانبه اشاره كرد.

علاوه بر موارد فوق، غناى محتوايى و دقت در گزارش مطالب نيز در اقبال عمومى و اعتماد مخاطبان بسيار مؤثر است. يك دائره‌المعارف اساسا بايد سير كلى مباحث درباره موضوعات و مدخلهاى مورد نظر را با رعايت امانت در نقل و به دور از تعصبات و جانبداريهاى مثبت و منفى منعكس سازد. البته، در عمل شايد نتوان نمونه‌اى ارائه كرد كه كاملاً اين جهت را رعايت كرده و واقعا بى‌طرفانه و به دور از تعصبات قومى، ملى، مذهبى و مانند آن نوشته شده باشد. در اغلب موارد مى‌توان رگه‌هايى از گرايشهاى خاص را، به صورت نامحسوس در دائره‌المعارفهاى گوناگون مشاهده كرد.

همچنين در دستيابى دائره‌المعارفها به جايگاه شايسته در سير مطالعاتى مردم، اطلاع‌رسانى‌ها نقش اساسى دارند. تاكنون ارزش و كارايى دائره‌المعارفها به خوبى براى عموم مردم معرفى نشده است. در اين زمينه رسانه‌هاى جمعى مى‌توانند بسيار مؤثر باشند.

عامل ديگر كه در تأمين اين هدف مؤثر است، جنبه اقتصادى آن است. با توجه به آنكه تدوين يك دائره‌المعارف هزينه بسيار زيادى دارد، به بهاى بالايى عرضه مى‌شود، از اين جهت بسيارى از مردم توان استفاده مستمر از آن را ندارند. اين مسئله يارى دولتها و ارگانهاى فرهنگى را مى‌طلبد كه با مساعدتهاى خود هزينه‌هاى تدوين آن را كاهش داده و يا براى عرضه آن، تسهيلاتى در نظر بگيرند.

با فراگير شدن استفاده از رايانه و امكان عرضه دائره‌المعارفها به صورت الكترونيكى، مشكل هزينه تا حدودى حل مى‌شود. در عرضه الكترونيكى به صورت لوح فشرده يا بر روى شبكه جهانى، ضمن حذف كاغذ و ساير هزينه‌هاى چاپ، قابليتهاى فراوان رايانه‌اى نيز در جست‌وجو و گزارش‌گيرى از مطالب بكار آمده، موجب دقت بيشتر و سرعت بسيار زياد تحقيق مى‌شود. ارائه انبوه اطلاعات بدست آمده در مورد هر عنوان، به صورت الكترونيكى، ضمن كاهش هزينه‌ها، كارايى دائره‌المعارفها را نيز افزايش مى‌دهد.

انواع دائره‌المعارف

همان گونه كه گذشت، دائره‌المعارف در مفهوم عام آن سابقه‌اى طولانى دارد. در يك تقسيم به لحاظ شيوه نگارش، مى‌توان دائره‌المعارفها را به قديم و جديد تقسيم كرد. اين دو نوع دائره‌المعارف در مفهوم «گردآورى معارف بسيار در يك مجموعه» با يكديگر شريكند، اما در مواردى نيز با يكديگر تفاوت دارند. از جمله موارد اختلاف، آن است كه معمولاً هريك از دائره‌المعارفهاى قديم توسط يك نفر نگارش يافته، اما دائره‌المعارفهاى نوين توسط افراد مختلف به صورت گروهى نگارش مى‌يابند. همچنين در دائره‌المعارفهاى نسل قبل به ذكر مآخذ و معرفى منابع مربوط به موضوع و نشان دادن راه براى تحقيق بيشتر، اهميت چندانى داده نمى‌شد؛ اما در دائره‌المعارفهاى نسل جديد به اين مسئله اهميت بسيار داده مى‌شود. تفاوت سوم، نظم و چينش آن دو است؛ دائره‌المعارفهاى قديمى با ترتيبى موضوعى و همراه با نظم منطقى ابواب مرتب شده‌اند، اما دائره‌المعارفهاى جديد با ترتيبى الفبايى عناوين خود را مرتب مى‌سازند.

در نگاهى ديگر، مى‌توان دائره‌المعارفها را به عمومى و تخصصى تقسيم كرد. البته، مرزبندى دقيق و تعيين هريك از اين دو نوع بسيار مشكل است؛ زيرا هيچ دائره‌المعارفى نه كاملاً عمومى است، كه به همه علوم و فنون و معارف بشرى بپردازد و نه كاملاً تخصصى، كه منحصرا به يك موضوع خاص توجه داشته باشد. اما به‌طور نسبى اين دو نوع دائره‌المعارف در جوامع بشرى از يكديگر بازشناسى شده و به عنوان دائره‌المعارف عمومى يا تخصصى ناميده مى‌شوند.

تقسيم به «عمومى» و «تخصصى» درمورد دائره‌المعارفهاى قديم نيز صادق است. مثلاً موارد ذيل را مى‌توان به عنوان نمونه‌هايى از دائره‌المعارفهاى تخصصى قديم برشمرد:

بحارالأنوار علامه مجلسى (اخبار)؛ تاج‌العروس زبيدى (لغت و اعلام)؛ جواهرالكلام نجفى (فقه)؛ حياه‌الحيوان دميرى (جانورشناسى)؛ ذخيره خوارزمشاهى (طب)؛ شفاى ابن سينا (فلسفه)؛ معجم‌البلدان حموى (جغرافيا)؛ مفردات ابن‌البيطار (داروشناسى)؛ القلوب مستوفى (جغرافيا و علوم طبيعى)؛ نهايه‌الارب نويرى (ادبيات عمومى). (رك. حكيمى، دانش مسلمين، 86)

دائره‌المعارفهاى عمومى به عنوان كتاب مرجع در كتابخانه‌هاى عمومى بسيار سودمند بوده و براى عموم مردم به كار مى‌آيند. به مرور زمان، اين گونه دائره‌المعارفها گسترش و تكامل يافته و امتيازات بسيارى به دست آورده‌اند. براى تدوين برخى از اين دائره‌المعارفها هزاران نفر به كار گرفته شده‌اند. دائره‌المعارفهاى تخصصى، كه شامل دانستنيها و معرفتهايى ويژه يك رشته يا يك موضوع است، عمدتا براى متخصصان و علاقمندان آن رشته يا موضوع سودمند مى‌باشد.

امروزه باتوجه به گسترش بسيار وسيع علوم و فنون، و موضوعات و مطالب آنها، نگارش دائره‌المعارفى عمومى، كه به همه عرصه‌هاى دانش بشرى سرزده و از هر عنوان گزارشى هرچند كوتاه ارائه دهد، عملاً ناممكن شده است و گرايش كلى به سمت تدوين دائره‌المعارفهاى تخصصى و استفاده از آنها است. اين گونه دائره‌المعارفها گاه در مورد يك دين يا درباره يك كشور يا يك رشته علمى و يا حتى پيرامون يك موضوع خاص نگارش مى‌يابند.

حوزه كارى دائره‌المعارف

در عرف دائره‌المعارف‌نويسى، براى تدوين يك دائره‌المعارف، حوزه نسبتا وسيعى در نظرگرفته مى‌شود. از اين جهت، براى نگارش يك دائره‌المعارف، بايد يك رشته علمى يا يك موضوع مهم را در نظر گرفت و مباحث كم اهميت يا مباحث ريز، كه حوزه گسترده‌اى براى بحث و بررسى ندارند، مناسب دائره‌المعارف‌نويسى نيستند. اين مطلب را مى‌توان يكى از وجوه تمايز دائره‌المعارف با ساير كتابها به حساب آورد.

كارايى دائره‌المعارف

دائره‌المعارف به دليل ويژگيها و امتيازهاى صورى و محتوايى خاصى كه در مقايسه با ساير كتابها دارد، از جهت علمى و فرهنگى كارايى بسيار بالايى داشته و مشكلات فراوانى را حل مى‌كند؛ مشكلاتى كه ساير كتابها معمولاً قادر به حل آن نيستند. از جمله اين موارد، مى‌توان دستيابى سريع و آسان به مطالب در ذيل عناوين مورد نظر، آگاهى از تاريخچه و ساختار كلى مطالب مربوط به موضوع و نيز آشنايى با منابعى كه در باره آن موضوع، مطالب مفيدى دارند، در نظر گرفت.

چنانچه دائره‌المعارف‌نويسى گسترش يابد و براى گروه‌هاى سنى متفاوت و سطوح علمى مختلف، دائره‌المعارفهايى با ويژگيهاى لازم به نگارش درآيد و اين گونه دائره‌المعارفها به مخاطبان مورد نظر معرفى شود، در ارتقاء سطح علمى، دينى، فرهنگى و اجتماعى بسيار سودمند خواهد بود.

امتيازات يك دائره‌المعارف

يك دائره‌المعارف خوب بايد ويژگيهايى داشته باشد. به ميزانى كه اين ويژگيها در آن بيشتر باشد، ارزش و اعتبار آن افزايش يافته، بر كارايى آن نيز افزوده مى‌شود. برخى از اين ويژگيها عبارت است از:

1) گزينش مناسب و شايسته موضوع اصلى و مدخلها؛
2) انتخاب منابع معتبر و با ارزش؛
3) نگارش زيبا و روان؛
4) انعكاس كامل سير تاريخى تحولات مربوط به هر مدخل؛
5) صحت محتوا و دقت در نقلها؛
6) نظم مطلوب در چينش مطالب؛
7) هماهنگى و انسجام مطالب و پرهيز از تناقضات؛
8) عدم همپوشى و تكرار در مطالب؛
9) پرهيز از جانبدارى مثبت و منفى در ذكر مطالب؛
10) ذكر منابع اصلى و تكميلى.

شيوه نگارش دائره‌المعارف

دائره‌المعارفها در مراحل كارى نگارش و عرضه، شيوه‌هاى متفاوت دارند: برخى به نحو اصولى‌تر با تدارك زيرساختهاى لازم و تحقيقات مقدماتى وسيع در باب گزينش مدخلها، كتاب‌شناسى، تهيه پرونده‌هاى علمى و مانند آن، كار را آغاز مى‌كنند و جمعى ديگر بدون انجام مقدمات گسترده، شروع به كار نموده، در عوض از نويسندگان با تجربه استفاده مى‌كنند. برخى از دائره‌المعارفها توسط مراكز معتبر جهانى، با نيروها و امكانات بسيار گسترده و برخى ديگر با نيروها و امكانات محدود، كار را انجام مى‌دهند. به ميزانى كه در تهيه دائره‌المعارف از شيوه‌هاى پيشرفته‌تر و نيروهاى كارآمدتر استفاده شود، كارايى دائره‌المعارف نيز افزايش مى‌يابد.

در روش متداول دائره‌المعارف‌نويسى، برخى از مراحل قابل ذكر و بازشناسى است. يك مرحله بسيار مهم از كار، انتخاب مدخلهاى دائره‌المعارف است؛ يعنى عناوينى كه مقالات در ذيل آنها نگارش يافته، منتشر مى‌شود. اين گزينش سرنوشت اصلى دائره‌المعارف را مشخص مى‌كند.

مرحله بعد، انتخاب مؤلفان و سفارش مقالات به آنها است. معمولاً در گزينش نويسندگان دائره‌المعارف، دقت خاصى به عمل مى‌آيد. وجود صاحبنظران و افراد سرشناس رشته‌هاى علمى در ميان نگارندگان، به مجموعه اعتبار خاصى مى‌بخشد و سبب اعتماد مخاطبان و خوانندگان خواهد شد.

مرحله ديگر، تدوين شيوه نگارش و ويرايش است. شيوه‌نامه نگارش دائره‌المعارف در كيفيت مطالب و هماهنگى مقالات گوناگون آن، نقش اساسى دارد.

مشكلات نگارش دائره‌المعارف

در تدوين و نگارش دائره‌المعارفها موانع و مشكلات فراوانى وجود دارد. يكى از مهم‌ترين مشكلات در اين زمينه، فقدان دانشمندان و افراد كارآمدى است كه با سبك تأليف دائره‌المعارف آشنا بوده، براى كارى درازمدت و بسيار دشوار آمادگى داشته باشند.

مشكل عمده ديگر، به روش كار و طبيعت دائره‌المعارف‌نويسى برمى‌گردد. در دائره‌المعارف‌نويسى، علاوه بر دقت در نقل، وسعت تحقيقات و اتقان مطالب، بايد سعى وافر در گزينش مناسب صورت گيرد. با توجه به هدف دائره‌المعارف و انتظار مخاطبان آن، كه مى‌خواهند مطالب سودمند بسيارى را در فرصتى اندك بياموزند، يك دائره‌المعارف بايد در انتخاب مطالب و تنظيم آنها دقت بسيار زيادى داشته باشد. گردآورى آرا و انديشه‌هاى گوناگون به ميزان لازم و از موارد كاملاً مناسب و مرتب ساختن آنها در عباراتى روان و هماهنگ، كارى بسيار دشوار بوده، زمان و هزينه‌هاى فراوانى را مى‌طلبد.

از مشكلات ديگرى كه براى بسيارى از دائره‌المعارفها وجود دارد، فقدان منابع تحقيق به ميزان مورد نياز است. در دائره‌المعارفها، منابع نقشى كليدى و بسيار مهم دارند و چون تحقيقات دائره‌المعارف بايد نسبتا كامل باشد، منابع آن نيز بايد از جامعيت لازم برخوردار باشد. در بسيارى از موارد، منابع مختلفِ مربوط به موضوع، بسيار نادر و دور از دسترس مقاله نويسان بوده، تهيه آنها با دشوارى زياد و هزينه‌اى سنگين همراه است.


منابع

1. حكيمى، محمدرضا، دانش مسلمين، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامى، [1357].

2. طهرانى، آقابزرگ، الذريعه الى تصانيف الشيعة، بيروت: دارالأضواء، الطبعه الثانية، بى‌تا.

3. مصاحب، غلامحسين، دايره‌المعارف فارسى، ج 1، تهران: اميركبير، 1380.

4. Columbia Encyclopedia, fifth Edition, 1993.

5. Encyclopaedia Britanica, the University of Chicago, 1971, v.8.

6. Oxford Advanced Learners Dictionary, sixth edition.


پى‌نوشت‌ها

1 1. The Oxford English Dictionary, Oxford: Oxford University Press, 1967.