طرح تدوين كتاب‌شناسى بزرگ شيعه يا دانشنامه آثار علمى شيعه / رضا مختاري

  • user warning: Table 'maarefeaqli.nashriyat.ir.nodewords' doesn't exist in engine query: SELECT * FROM nodewords WHERE type = 5 AND id = 365 in D:\WebSites\nashriyat.ir\sites\all\modules\nodewords\nodewords.module on line 945.
  • user warning: Table 'maarefeaqli.nashriyat.ir.nodewords' doesn't exist in engine query: SELECT * FROM nodewords WHERE type = 5 AND id = 357 in D:\WebSites\nashriyat.ir\sites\all\modules\nodewords\nodewords.module on line 945.

 

طرح تدوين كتاب‌شناسى بزرگ شيعه
يا دانشنامه آثار علمى شيعه

رضا مختاري

مؤسسه كتاب‌شناسى بزرگ شيعه1

چكيده

تدوين يك كتاب‌شناسى جامع كه به معرفى همه آثار علمى انديشمندان شيعه در گذر تاريخ بپردازد، ضرورتى اجتناب‌ناپذير است. اين نوشتار ابتدا درباره تدوين كتاب‌شناسى بزرگ شيعه و نقش آن در دفاع از تشيع و معرفى آن به جهانيان به تفصيل بحث كرده است، و در ادامه خلاصه‌اى از طرح تدوين دانشنامه آثار علمى شيعه و فعاليتهاى صورت گرفته در مسير تدوين آن ارائه مى‌دهد.

از آنجا كه يكى از اهداف نشريه معارف عقلى، معرفى مراكز دائره‌المعارفى و طرحهاى پژوهشى بزرگ است، طرح تدوين كتاب‌شناسى بزرگ شيعه، كه ابتكارى نوين در عرصه معرفى آثار شيعه به شمار مى‌رود، به محضر خوانندگان تقديم مى‌شود.

كليد واژه‌ها

كتاب‌شناسى، كتاب‌شناسى شيعه، آثار علمى، اماميه، شيعه.

ضرورت تدوين كتاب‌شناسى بزرگ شيعه

(1) تدوين كتاب‌شناسى شيعه از چند جهت ضرورت اساسى دارد: نخست، معرفى ميراث عظيم فرهنگى شيعه براى خود شيعه و معتقدان و پيروان اين مكتب حيات‌بخش و نوراني؛ و دوم، معرفى آن به دنياى غيرشيعى و غيرمسلمان.

حقيقت آن است كه نه‌تنها اكثريت شيعيان، بلكه بسيارى از خواص و عالمان شيعه نيز از حجم عظيم و چند و چون ميراث علمى خويش بى‌خبرند. نوآوريهاى عالمان شيعه در زمينه‌هاى گوناگون و زحمتها و تلاشهاى طاقت‌فرسا و شبانه‌روزى آنان همچنان در پس پرده ابهام باقى مانده است، و اين ابهام، موجب دسترسى نداشتن و استفاده نكردن از آنها، و از سوى ديگر، باعث توليد كارهاى مكرّر و كم‌مايه و بدون تكيه و استناد به منابع پيشين، گشته است. فراوان مشاهده مى‌شود كه دانشمندى مدتها زحمت كشيده و در موضوعى اثرى پديد آورده است كه مانند آن، يا حتى بهتر از آن، سالها پيش تأليف شده بوده، و چه بسا نظر و رأيى را برگزيده است كه با ادله متقن در آثار پيشين به تفصيل طرح و نقد شده است. اين امر، افزون بر هدر دادن امكانات و عمر گران‌بهاى انسانها، مايه عدم پيشرفت علم و ركود آن مى‌شود. براى پرهيز از كلى‌گويى، بهتر است مقصود خود را با طرح مثالى روشن سازم:

امروزه بسيارى از معاصران درباره غنا و موسيقى رساله‌ها و آثار مستقل پديد آورده‌اند، و به جرئت مى‌توان گفت كه همه يا اغلب مؤلفان آنها حتى با پنج رساله فقهى ويژه غنا از فقيهان پيشين، آشنايى نداشته و از آنها استفاده نكرده‌اند. ديگران نيز به طريق اولى همين تعداد رساله ويژه غنا را نمى‌توانند نام ببرند؛ چه، از وجود آنها آگاهى ندارند ـ مگر كسانى كه مدتها در اين موضوع و از اين زاويه كار كرده‌اند ـ و نتيجه نظرى را به كرسى نشانده‌اند، كه سالها پيش با ادله متقن و دقيق رد شده است. اين در حالى است كه فقيهان سلف، از زمان محقق سبزوارى (م 1090) تا كنون بيش از چهل رساله فقهى ويژه غنا تأليف كرده‌اند كه به فضل الهى و با فحص بسيار، به حدود سى نمونه از آنها دست يافتيم و آنها را با كمك دوستان تصحيح كرديم، كه در مجموعه ميراث فقهى (1): غنا و موسيقى، منتشر شده است. گرچه برخى از اين رساله‌ها سخن تازه‌اى ندارند، بسيارى از آنها، تحقيقات عالى و زيبايى را در اين موضوع ارائه داده‌اند كه نمى‌توان بدون مراجعه به آنها در اين باب قلم زد. امروزه بايد بر ميراث گذشتگان وقوف يافت و تحقيقات آنان را ادامه داد و به پيشرفت علم كمك كرد.

ممكن است گفته شود با مراجعه به كتاب‌شناسيهاى شيعه، مانند ذريعه، مى‌شود بر اين آثار وقوف يافت، ولى حقيقت آن است كه در ذريعه نيز حدود يك سوم رساله‌هاى موجود در باب غنا معرفى شده است، و افزون بر اين، معرفى ياد شده از لحاظ كيفى نيز ناقص است و با مراجعه به ذريعه نمى‌توان از چند و چون آنها آگاه شد.

اين نكته در ديگر موضوعات، مانند رؤيت هلال، نيز صادق است. تا پيش از برپايى كنگره شيخ مفيد و مقدس اردبيلى (رضوان اللّه عليهما) بسيارى از انديشه‌وران نيز از حجم عظيم كارهاى علمى و نظريات اين دو بزرگوار بى‌اطلاع بودند، و اين امر نشان مى‌دهد كه ميراث مكتوب شيعه، حتى براى خواص شيعه ناشناخته مانده است. آگاهى از آثار علمى گذشتگان ثمره مهم ديگرى نيز دارد، و آن پرداختن به روشهاى نوين براى عرضه حقايق علمى و جلوگيرى از تكرار مكررات است.

افزون بر اين، بسيارى از آثار علمى و شناخته شده ما مانند كتب اربعه، بحار، آثار شيخ مفيد، سيد مرتضى، شيخ طوسى و خواجه نصيرالدين طوسى فقط نامشان معروف است و بسيارى از خواص نيز از چند و چون و زواياى آنها اطلاعى ندارند، چه رسد به ديگران؛ و اينها همه، به همراه دلايلى ديگر، ضرورت تدوين كتاب‌شناسى شيعه را به صورتى كه خواهد آمد، روشن مى‌سازد.

از سوى ديگر، بهترين معرِف مذهب ما و بيان كننده حقيقت و چگونگى آن، آثارى است كه بزرگان اين مكتب سامان داده‌اند، و براى دفع تهمتهاى مخالفان و نشان دادن اصالت اين مكتب، هيچ راهى بهتر از عرضه كردن و شناساندن درست و فنى و همه‌جانبه آثار آن نيست. افزون بر اين، ما بنيانهاى استوار مذهب خود را با آثار آنان مى‌شناسيم. شيخ صدوق، شيخ مفيد، شيخ طوسى، سيد مرتضى، محقق حلى، خواجه نصيرالدين طوسى، علامه حلى، شهيدين، فيض كاشانى و علامه مجلسى (قدّس اللّه اسرارهم) را آثارشان به ما شناسانده‌اند نه چيزى ديگر.

امروزه ما بايد از سهم هر يك از اين بزرگان در پيشبرد رشته‌هاى مختلف فقه و اصول، فلسفه و كلام، اخلاق، تفسير و... آگاه باشيم و كار را از آنجا كه آنان رها كرده‌اند ادامه دهيم، نه اينكه فقط مصرف كننده باشيم و به فهم آراى اين بزرگان اكتفا كنيم، و اين امر مستلزم شناخت دقيق آثار آنان است، و شناخت دقيق آثار آنان به تدوين كتاب‌شناسى شيعه به شكلى وابسته است كه خواهد آمد.

(2)

نياز زمان و ضرورت دفاع از تشيع

مى‌دانيم كه كتاب‌شناسيها و فهرستهاى مهم شيعه را نياز زمان و انگيزه دفاع از تشيع پديد آورده است؛ مثلاً سبب تأليف ذريعه اين بود كه جرجى زيدان، اديب مسيحى عرب در تاريخ آداب اللغه العربية نقش شيعه را در بناى فرهنگ اسلامى بسيار اندك شمرده بود. اين امر بر علماى شيعه گران افتاد و چند تن از آنان گرد هم آمدند، و سه تن از ايشان به قصد معرفى دانشمندان اين مذهب و آثار آنان و دفع دعوى باطل جرجى زيدان و امثال او تصميم گرفتند كه اقدام كنند، و آقا بزرگ تأليف ذريعه را بر عهده گرفت.

حدود هزار سال پيش نيز سلف صالح تهرانى، يعنى نجاشى، رجالى بزرگ شيعه، فهرست معروف خود، مشهور به رجال نجاشى، را به همين منظور سامان داد. (نجاشى، رجال النجاشى،3 )

3) شيخ طوسى، معاصر نجاشى، نيز از كثرت و پراكندگى آثار شيعه در آباديها و سختى احاطه بر همه آنها سخن گفته است. (الطوسى، الفهرست، 1-3)

حقيقت آن است كه امروز نيز دنياى غيرشيعى با آثار شيعه اماميه بيگانه است و آن را نشناخته است. بنگريد كه دكتر وهبه زحيلى، كه به ايران هم رفت و آمد مى‌كند و فى‌الجمله با شيعه آشناست، در اثر معروفش الفقه الاسلامى و ادلته درباره شيعه و مؤسس مكتب فقهى شيعه اماميه چه گفته است:

سابعا، ابو جعفر، محمد بن الحسن بن فرّوخ الصفار الأعرج القُمِّى المتوفى سنة 290 ق. مؤسس مذهب الشيعه الإماميه فى الفقه... .

و ابن فرّوخ هو المؤسس الحقيقى لفقه الشيعه الإماميه فى فارس فى كتابه الدرجات فى علوم آل محمد، و ما خصهم اللّه به» طبع «بشائر (ج 1، ص 43ـ44). سنة [كذا ]1285 ق.

(3)

تلاشهاى طاقت‌فرساى گذشتگان در معرفى آثار شيعه و ضرورت تكميل آن

بزرگان و پيشينيان ما با زحمتهاى طاقت‌فرسا و تصورناپذيرى هر يك وظيفه خود را در معرفى و احياى آثار اماميه به‌خوبى انجام داده‌اند. تلاشهاى علامه امينى و شيخ آقابزرگ تهرانى در اين زمينه زبانزد است. محدث نورى و ميرحامد حسين براى دستيابى و شناخت و معرفى آثار شيعه ـ يا آثارى كه بتوان حقانيت مذهب را با آنها اثبات كرد ـ جانفشانيها كرده‌اند. نمونه‌اى از تلاشهاى محدث نورى در اين راه از نامه‌هاى او كه براى ميرحامد حسين مشهود است.

اين بزرگان در زمان خود با امكاناتى ناچيز دِين خود را به‌خوبى ادا كرده‌اند، ولى امروزه همه امكانات براى كارهاى علمى و خدمت به تشيع ـ از جمله تدوين كتاب‌شناسى بزرگ شيعه ـ فراهم است. زمانى كه تهرانى به تأليف و نشر ذريعه دست زد، جز چند جلد فهرست نسخه‌هاى خطى وجود نداشت؛ كتابخانه‌هاى عمومى و در دسترس، و وسايل ارتباطى و چاپ و نشر بسان امروز نبود؛ بسيارى از وسايل ارتباطى و چاپ و نشر همچون امروز نبود؛ بسيارى از كتابهاى تراجم و رجال و تذكره و نيز عمده آثار شيعه، يا چاپ نشده بود و يا به صورت چاپ سنگى و پرغلط و بدخوان و بدون فهرستهاى راهنما و گاه بدون صفحه‌شمار بود. ولى امروزه امكانات گوناگونى فراهم است، و تنها در ايران ـ گذشته از كشورهاى ديگر ـ حدود دويست و پنجاه مجلد فهرست نسخه‌هاى خطى، افزون بر تحقيقات كتاب‌شناختى ديگر، منتشر شده است. همچنين ميكروفيلمها و عكسهايى از مخطوطات خارج از ايران تهيه و فهرست شده و بسيارى از آثار شيعه در قالبى محققانه و با چاپى تصحيح يافته عرضه شده‌اند؛ افزون بر اينكه نرم‌افزارها نيز مى‌تواند كمك خوبى در اين كار عظيم باشد. بى‌ترديد اگر امروز از اين فرصت طلايى براى معرفى تشيع به جهان استفاده نكنيم فردا مسئول خواهيم بود.

كوششهاى گذشتگان، مانند شيخ‌المشايخ، شيخ آقا بزرگ تهرانى (طَيَّبَ اللّه نفسه)، هرچند در خور ارج‌گزارى بسيار است، و در زمان خود، بهترين كار ممكن بوده و هنوز هم مهم‌ترين منبع در زمينه كتاب‌شناسى شيعه است، ولى امروزه نبايد به آن اكتفا كرد؛ زيرا نواقصى دارد و نمى‌توان آنها را بدين صورت به دنياى غيرشيعى عرضه كرد.

بنابراين كتاب‌شناسيهاى موجود شيعه، و از همه مهم‌تر ذريعه، با تمام عظمت و محاسنى كه دارند، براى اين منظور كافى نيست؛ هر چند بايد از همه آنها در پى‌ريزى بناى عظيم كتاب‌شناسى كتب شيعه بهره برد و آنها را در حقيقت پيش‌نويس اين اثر بزرگ دانست.

(4)

اهميت معرفى آثار شيعه اماميه به جهانيان

اين طرح، افزون بر فوايد كتاب‌شناختى ـ كه در جاى خود بسيار ارزنده‌اند ـ فايده كلامى نظرگيرى نيز دارد، و آن، دفاع از تشيع است. در حقيقت اين طرح بيشتر صبغه كلامى و عقيدتى دارد تا صبغه كتاب‌شناختي؛ و معرفى آثار شيعه اماميه به جهانيان و دفاع غيرمستقيم از اين مكتب حيات‌بخش جزو رسالتهاى مهم آن به شمار مى‌آيد.

حقيقت آن است كه شيعه و رهبر بزرگ آن هنوز مظلوم است، و اين مظلوميت در دوره‌هاى مختلف جلوه‌هاى گوناگونى داشته است، كه اينك به نمونه‌اى از آن اشاره مى‌شود:

سرگذشت مولا اميرالمؤمنين عليه‌السلام و خليفه دوم و سوم را در الموسوعه الفقهية (چاپ كويت) بخوانيد و با يكديگر مقايسه كنيد. در سرگذشت خليفه دوم و سوم پس از تجليلهاى بسيار مى‌خوانيم:

قتله أبو لؤلؤه المجوسى، و هو يصلّى الصبح. (الموسوعه الفقهية، 1/ 336)2

قتله بعض الخارجين عليه بداره يوم الأضحى، و هو يقرأ القرآن. (همان، 1/ 360)3

ولى در سرگذشت امام على عليه‌السلام گفته‌اند: «فلم يستقم به الأمر حتّى قتل بالكوفة».(همان، 1/ 361)4 به اين ترتيب، حتى اشاره نكرده‌اند كه ايشان در مسجد شهيد شد.

نمونه ديگر اينكه در دائره‌المعارف اسلام (چاپ اول) درباره امام صادق عليه‌السلام تنها هيجده سطر (در ترجمه عربى هفت سطر) كه آن هم خالى از اشتباه و غرض نيست، آمده است، يا مقاله «ابوذر غفاري» فقط چهار سطر است كه حتى به شيعه بودن وى نيز اشاره نشده است. در خلاصه يك جلدى همين دائره‌المعارف درباره عمامه سه صفحه و نيم مطلب آمده است ولى حتى نام شيخ طوسى مطرح نشده است. (محقق، طرح تدوين دايره‌المعارف تشيّع، 30). همچنين در دائره‌المعارف فريد وجدى (1259 ـ 1373 ق) ذيل «اسلام» يا «ايمان» چيزى نيامده ولى درباره «بابيه» مقاله‌اى در حدود دوازده صفحه درج شده است.

نيز درباره سلمان فارسى فقط به اين عبارت اكتفا شده است:

سلمان الفارسى و يسمّى الخير، كان من فضلاء الصحابه و أصله من أصبهان، أوّل مشاهده وقعه خندق، توفّى سنه 34.

نمونه ديگر، مقاله «شيعه» است در شش سطر، ولى مقاله «قرامطه» در 21 صفحه.(همان، 36)

دكتر عبدالجواد فلاطورى، سالها پيش از پيروزى انقلاب اسلامى گفته است:

اگر محض امتحان، تمام كتب و مقالاتى را كه در بيست و پنج ساله اخير به زبانهاى مختلف عربى درباره اسلام و ممالك اسلامى منتشر شده از نظر بگذرانيم و شماره كنيم (اين جانب اين كار را بر اساس مجله معرفت از سال1943 به بعد انجام داده‌ام) به‌سادگى به اين نكته برمى‌خوريم كه از بين هر صد نوشته‌اى كه درباره اسلام ديده مى‌شود، فقط دو مورد به غير اهل سنت و است،و از اين مقدار Abstractaislamica جماعت مربوط اندك نيز تازه از بين هر هفت نوشته، يك كتاب يا يك مقاله به شيعه اثنا عشرى اختصاص يافته‌است؛ يعنى تقريبا از هر 350 كتاب و مقاله، يكى به شيعه دوازده امامى ارتباط دارد كه بسيار كمتر از نوشته‌هايى است كه درباره شيعيان زيدى و اسماعيلى مشاهده مى‌شود. علت اين امر هر چه باشد، فعلاً مورد بحث نيست. آنچه براى ما مهم است قضاوتهايى است كه در اين نوشته‌ها درباره شيعه ديده مى شود؛ از قبيل: شيعه فرقه سياسى‌اى بيش نيست؛ شيعه پيرو معتزله است؛ شيعه فكر توارث سلطنتى قديم ايران را درباره فرزندان پيغمبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله اجرا كرده و به جاى توارث قدرت سلطنت، توارث نيروى معنوى امامت را قايل گشته؛ شيعه معتقد به تحريف قرآن است...؛ شيعه تحت تأثير فكر مسيحيت قايل به قربانى فرد مقدسى (منظور امام سوم عليه‌السلام است) براى نجات دادن امت از گناهان خود است؛ و بالأخره شيعه يك نوع فرقه صوفى‌منش تخيلاتى است. اين قضاوتها هنوز هم رايج است و حتى در دائره‌المعارف اسلامى مشاهده مى‌شود.

براى محقق صادق و بى‌غرض، امكان انكار وجود علل و عواملى كه به قضاوتهاى فوق منجر گشته نيست، و بلكه به‌عكس، درست به همين دليل و براى اينكه بتواند نشان بدهد كه اين نوع عقايد ويژه طبقه خاصى از شيعيان بوده و در فوق آن، طبقاتى عالى‌تر با افكار علمى دقيق وجود دارد، لزوم «تحقيق علمي» صحيحى را مبتنى بر اساس و اصول آزمايش شده و همه‌جانبه احساس مى‌كند. (يادنامه علامه امينى، ص 436-437).

چكيده طرح تدوين دانشنامه آثار علمى شيعه

الف) اهداف

1. معرفى دقيق و جامع و همه‌جانبه آثار علمى شيعه به جهان امروز.

2. دفاع كلامى غيرمستقيم از شيعه و تبيين ديدگاههاى كلامى آن.

3. ارائه و تدوين دقيق تاريخ علم در مذهب شيعه، مانند تاريخ التراث العربى، اثر سزگين، و تاريخ الأدب العربى، اثر بروكلمان، كه البته نقش شيعه در اين دو اثر تقريبا ناديده انگاشته شده است.

ب) محتوا

1. محتواى دانشنامه، معرفى دقيق و تفصيلى تمام تأليفات عالمان شيعه اماميه از آغاز تا پايان سال 1400 ه. ق.، يعنى تا آغاز سده پانزدهم هجرى است؛ زيرا طى سالهاى تأليف كتاب‌شناسى، آثار بسيارى پديد مى‌آيد و اگر محدوده كار مشخص نباشد، همواره بايد در آن دست برد. سال 1400 ه. ق.، هم رقم رُندى است و هم تقريبا با آغاز پيروزى انقلاب اسلامى ايران مقارن است. آثارى كه پس از اين تاريخ تأليف شده است، در مستدرك و تأليفى جداگانه شناسانده مى‌شوند.

2. در اين اثر تنها آثار اماميه معرفى مى‌شود تا هم به انجام رساندن آن آسان باشد و هم نشانه توجه ويژه به اين فرقه ناجيه البته از آثار غير اماميه در تأليف اين اثر استفاده خواهد شد و گاه به طور ضمنى شناسانده مى‌شوند؛ مانند آن قسم از شروح و حواشى كتابهاى اماميه كه پديدآورندگان آنها غيرامامى هستند.

3. برخى آثار، حاوى مطالبى است كه نظر اماميه و اكثر علماى اين مكتب با آن موافق نيست. بايد ضمن معرفى روشن ساخت كه اين مطالب منعكس كننده ديدگاه بيشتر عالمان امامى نيست و نظر ويژه مؤلف اثر مزبور است.

4. معرفى بسيارى از آثار ـ نه همه آنها ـ بايد تفصيلى و گسترده و مشتمل بر اين نكات باشد:

الف) موضوع، زبان و نام دقيق و كامل كتاب و نيز نامهايى كه به آن شهرت دارد يا با آن نامها از آن اثر ياد مى‌شود؛
ب) نام و لقب مؤلف، مترجم و تاريخ تولد و وفات آنها؛
ج) ذكر نام مُهدى اليه؛
د) تاريخ دقيق شروع و پايان تأليف، و اينكه آيا نويسنده در آن تجديد نظر كرده است يا نه؛
ه) ارزش علمى كتاب؛
و) خلاصه محتواى كتاب؛
ز) روش مؤلف در تدوين و بخش‌بندي؛
ح) كتابهايى كه از اثر مورد بحث به نحو محسوس و ملموس تأثير پذيرفته‌اند؛
ط) ذكر همه نسخه‌هاى خطى، و در مواردى، مهم‌ترين نسخه‌هاى خطى كتاب؛
ى) يادآورى منابع پژوهش بيشتر درباره كتاب؛
ك) كتاب چاپ شده است يا نه، و بر فرض چاپْ تعداد چاپها، اوصاف و مشخصات دقيق آنها، و در صورت عدم چاپ، ذكر آغاز و انجام؛
ل) يادكرد اجمالى شروح، حواشى، تعليقه‌ها، ترجمه‌ها، تلخيصها، مستدركها، رديه‌ها و نظم كتاب؛
م) ذكر ديگر آثار نويسنده، كه در اثر مورد بحث، نام برده يا به آنها ارجاع داده شده است و، نيز تصريح به عدم آن در صورتى كه نويسنده نامى از ديگر آثارش نبرده باشد؛
ن) ذكر مواردى كه نويسنده در ديگر آثارش از اثر مورد بحث ياد كرده است؛
(دو مورد اخير در صحّت انتساب كتابها نقش اساسى دارد.)
ث) فوايد گوناگون علمى، تاريخى و كتاب‌شناختى كه از آثار استفاده مى‌شود؛ مانند نام بردن و نقل از كتابهايى كه اكنون مفقودند.

5. براى نشان دادن عظمت شيعه و آثار علمى‌اش نبايد در فكر بالا بردن شمار آثار شيعه بود. بلكه بايد كيفيت عالى و محتواى ارزشمند آنها را تبيين كرد، و اين نكته مى‌بايد در معرفيها مد نظر قرار گيرد، هرچند تعداد مؤلفات كم باشد.

6. در شناخت مؤلفان شيعى نبايد به نوشته تذكره‌نويسان اكتفا كرد؛ زيرا چه بسا عالمى در ستار تقيه بوده است.

7. در يافتن آثار عالمان شيعه نيز نبايد به كتابهاى تذكره، رجال و تراجم بسنده كرد؛ زيرا بسيارى از آثار شيعه در اين گونه كتابها نام برده نشده‌اند، بلكه به مناسبت، در ديگر كتابها از آنها ياد شده است.

8. بسيارى از آثار شيعه كه نامشان در كتابهاى تراجم و رجال آمده، امروزه در دست نيست، ولى در بسيارى كتابها مطالبى از آنها نقل كرده‌اند و نبايد به ذكر نامشان و اينكه امروزه مفقود شده‌اند، بسنده كرد.

9. سرگذشت كوتاه و متقن و مستند هر مؤلفى هنگام معرفى نخستين اثر او، درج، و هنگام معرفى آثار آن مؤلف، به مورد اول ارجاع داده شود. بهتر است تاريخ درگذشت هر نويسنده، و نام آثار وى به اجمال ذكر شود تا يك‌جا فهرست آثار او قابل رؤيت و مراجعه باشد.

10. برخى اصطلاحات و عناوين ـ كه موضوع يا نام يك كتاب خاص نيست ـ جداگانه به طور مشروح توضيح داده شود؛ چنان كه مرحوم آقابزرگ در الذريعه اين كار را انجام داده است. محض نمونه، عنوانهاى اجازات، تقريرات، اربعين و نيز تعريف دقيق علوم و... .

ج) روش تدوين

1. كتابها به ترتيب الفبايى نام آنها معرفى مى‌شوند و هر گاه دو يا چند كتاب يك نام داشته باشند، به ترتيب تاريخ وفات نويسندگان با تاريخ تأليف اثر مرتب مى‌شوند. ملاك، نام صحيح كتاب يا نامى است كه مؤلف بر آن نهاده و ديگر اسامى، هرچند مشهور باشند، به عنوان اصلى ارجاع داده مى‌شوند.

2. هر كتاب يك شماره خواهد داشت؛ آن هم جايى كه معرفى مى‌شود، و هنگام ارجاع ديگر عنوانها به عنوان اصلى، بدون شماره خواهد بود. از آغاز تا آخر همه مجلدات، شماره‌ها مسلسل است.

3. بسيارى از كتابها سبك و سياق واحدى دارند؛ مانند رساله‌ها و كتابهاى جواب سؤالات، كه مؤلفان نامى بر آنها ننهاده‌اند. در نتيجه در كتاب‌شناسيها نامهاى گوناگون بر آنها گذاشته‌اند. در اين قبيل موارد، بهترين عنوانْ انتخاب، و ديگر عنوانها به آن ارجاع داده مى‌شود.

4. آثار وابسته، مانند شرحها، مستدركها، ترجمه‌ها و... ذيل معرفى هر اثر ذكر مى‌شوند.

5. نام آثار مشابه، ذيل هر معرفى آورده مى‌شود.

6. با استفاده از ارجاعات دقيق و روشمند از تكرارهاى بى‌ثمر پرهيز مى‌شود.

7. نمونه‌هايى از دستخط علماى شيعه و تصوير صفحاتى از نسخه‌هاى خطى مهم و معتمد، در مواضع مناسب، كليشه مى‌شود.

8. در پايان هر جلد، انواع فهارس راهنما ـ از قبيل فهرست موضوعى، مثلاً فهرست كتابهاى فقهى، فلسفى، كلامى و...، فهرست تأليفات و آثار هر قرن، فهرست آثار مفقود، فهرست آثار موجود مخطوط، فهرست آثار فارسى، آثار عربى، و نيز ديگر زبانها ـ درج و پس از نشر همه مجلدات، چند جلد فهرست راهنما تدوين و چاپ مى‌شود.

9. در آغاز، يك جلد به عنوان مدخل مقدمهْ تأليف و چاپ مى‌شود. اين جلد شامل معرفى فهرستهاى نسخه‌هاى خطى جهان، معرفى كتابهاى تراجم و رجال و تذكره و كتاب‌شناسى، روش و چگونگى كار تأليف كتاب‌شناسى، توضيحاتى درباره تشيع و سابقه و خدمات و خاستگاه آن، «منشور عقايد شيعه» كه به تأكيد اكثر عالمان طراز اول شيعه برسد و مانع سيل اتهامات مخالفان تشيع گردد، است.

10. اين اثر به زبان فارسى تدوين، و سپس به زبانهاى عربى و انگليسى ترجمه مى‌شود، و به هر سه زبان به صورت نشر الكترونيكى نيز عرضه خواهد شد.

د) چند تذكر

1. به سامان رسيدن اين طرح، كار يك يا دو يا ده نفر نيست؛ بلكه بايد جمع پرشمارى از اهل خبره در دانشهاى گوناگون، كه با چگونگى كار نيز آشنا باشند، اين اثر را تدوين كنند و هر كدام كتابهاى مربوط به رشته خود را معرفى كنند.

2. پيش‌بينى مى‌شود حجم چنين اثرى حدود سى جلد در قطع رحلى، مانند دانشنامه جهان اسلام، و هر جلد هفتصد صفحه، و در مجموع بيش از بيست هزار صفحه رحلى، شود.

3. در كتاب ارزشمند ذريعه با همه عظمت آن، حدود پانزده درصد اين طرح عملى شده است.

4. براى زودتر به ثمر رسيدن كار مى‌توان مرحله اول اجراى طرح را، مثلاً به آثار شيعه تا پايان سده دهم، محدود كرد، و بقيه آثار را در دوره دوم اجراى طرح معرفى كرد. در اين صورت مى‌توان در حدود ده تا پانزده سال، مرحله اول طرح را اجرا كرد و پيش‌بينى مى‌شود در صورت وجود امكانات و همكارى حدود يكصد نفر محقق، اين كار طى بيست سال به سرانجام برسد.

5. «طرح تفصيلى تدوين كتاب‌شناسى بزرگ شيعه» هشت سال پيش يعنى به سال 1376 به قلم اين بنده در قالب كتابى منتشر شد و اكنون مؤسسه كتاب‌شناسى بزرگ شيعه، تأسيس و عملاً مقدمات كار به فضل و عنايت الهى شروع شده است:

بعزمةٍ دونَها العيّوقُ منزلةً *** و ساعدٍ ليس تَثِنيهِ المُلِمّاتُ
إذا ما كنتَ فى أمرٍ مَرومٍ *** فلا تَقنع بما دونَ النجومِ

اميد است كه در نيمه دوم سال 84 به مناسبت يكصدمين سال تدوين الذريعة اين مركز رسما افتتاح، و وارد مرحله جديدى از فعاليتهاى خود شود.

فعاليتهاى جنبي

الف) تأسيس كتابخانه تخصصى فهرست‌هاى نسخه خطى، و كتاب‌شناسيها.

ب) تأسيس كتابخانه بزرگ آثار شيعه؛ يعنى دست‌كم يك نسخه از همه آثار شيعه (اعم از خطى و چاپى) تهيه و در اين كتابخانه نگهدارى و در معرض ديد و استفاده پژوهشگران قرار خواهد گرفت.

ج) تدوين فهرستگان جهانى نسخه‌هاى خطى آثار شيعه.


منابع

1. زحيلى، وهبه؛ الفقه الاسلامى و ادلّته، ج 1، چاپ سوّم.

2. شهيدى، جعفر و محمدرضا حكيمى، ياد نامه علامه امينى، مقاله «تحقيق و عقايد و علوم شيعي»، تهران: مؤسسه انجام كتاب، چاپ دوّم.

3. الفكر الاسلامى، شماره 16.

4. طهرانى، شيخ آقا بزرگ، 1364، الذريعه الى تصانيف الشيعة، بيروت: دارالاضواء، چاپ دوّم، (بى‌تا).

5. الطوسى، ابوجعفر محمد بن الحسن، الفهرست، تحقيق: جواد قيومى، مؤسسه نشر الفقاهة، الطبعه الاولى، 1417.

6. الموسوعه الفقهية، ج 1، چاپ كويت.

7. محقق، مهدى، طرح تدوين دايره‌المعارف تشيع، تهران: دائره‌المعارف تشيع، 1362.

8. نجاشى، ابوالعباس احمد بن على بن احمد بن العباس، رجال النجاشى، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم.


پى‌نوشت‌ها

1. مؤسسه كتاب‌شناسى بزرگ شيعه با ابتكار حجت‌الاسلام و المسلمين رضا مختارى، براى تدوين دانشنامه آثار علمى شيعه به صورت غيررسمى از مدتها پيش فعاليت خود را آغاز كرده است، و به اميد و يارى خداوند، در نيمه دوم سال 1384 به مناسبت يكصدمين سال تدوين الذريعه، اين مركز رسما افتتاح، و وارد مرحله جديدى از فعاليتهاى خود مى‌شود.

2 ـ به نقل از الفكر الإسلامى، شماره 16، ص 257.

3 ـ به نقل از الفكر الإسلامى، شماره 16، ص 257.

4 ـ به نقل از الفكر الإسلامى، شماره 16، ص 257.