ضرورت ايجاد دوره‌هاى آموزش عرفان اسلامي/ احمد ابوترابي

  • user warning: Table 'maarefeaqli.nashriyat.ir.nodewords' doesn't exist in engine query: SELECT * FROM nodewords WHERE type = 5 AND id = 374 in D:\WebSites\nashriyat.ir\sites\all\modules\nodewords\nodewords.module on line 945.
  • user warning: Table 'maarefeaqli.nashriyat.ir.nodewords' doesn't exist in engine query: SELECT * FROM nodewords WHERE type = 5 AND id = 368 in D:\WebSites\nashriyat.ir\sites\all\modules\nodewords\nodewords.module on line 945.

 

ضرورت ايجاد دوره‌هاى آموزش عرفان اسلامي
(به همراه گزارشى از الگوى اجرا شده در مركز پژوهشى دائرة‌المعارف علوم عقلى اسلامى)

احمد ابوترابي

چکيده:

بى‌ترديد، مراتب عقل، سعه وجودى و تفاوت توانايى‌هاى ذاتى و اکتسابى افراد بشر، مى‌طلبد که معارف متفاوتى به آنان ارائه شود. سطوح متفاوت‌معانى آيات و روايات و حقايق مطرح شده در کتاب، سنت و به‌ويژه مناجات‌هاى معصومان(ع)، ـ که بيشتر افراد بشر از درك حقايق آنها عاجزند ـ نشان از اين واقعيت است.

بالا بردن سطح فکر و ايمان بشر براى درک حقايق والاتر عالم هستى، بخشى از وظيفه هدايت عمومى و دلسوزى براى انسان‌هاى ديگر است که انبيا و اولياى الهى در راه آن سختى‌هاى زيادى را به جان خريدند، و فرهيختگان جامعه نيز به پيروى از آنان بايد در اين راه گام بردارند.

عرفان اسلامى يکى از علوم عهده‌دار اين وظيفه بزرگ است؛ که براى انجام درست اين وظيفه دچار مشکلات، آسيب‌ها و محدوديت‌هاى فراوانى است که کيان آن را تهديد مى‌کند، و براى رفع آن، بايد تدابيرى انديشيد. در اين نوشتار افزون بر اشاره به عناوين آسيب‌ها و محدوديت‌هاى موجود، در ارائه عرفان حقيقى اسلامى، به ارائه الگويى براى آسيب‌زدايى از آن پرداخته شده است.

برنامه و سرفصل‌هاى درسى اجرا شده در مرکز پژوهشى دائرة‌المعارف علوم عقلى اسلامى، براى تربيت محققان ورزيده در عرفان اسلامى الگويى عملى است، که در اين نوشتار با هدف استفاده از ديدگاه‌هاى صاحب‌نظران، ارائه شده است.

کليد واژه‌ها:

مراتب عقل، آموزش عرفان اسلامى، عرفان نظرى، عرفان عملى، عرفان ادبى، آسيب‌شناسى عرفان.

ضرورت آموزش عرفان اسلامي

حقايق هستى اقيانوسى بى‌كرانه است كه بهره‌منديِ كامل از آن، سعه‌اى وجودى به قدرى آن را مى‌طلبد كه جز ذات لايتناهى الهى جل و علا‌را نشايد. فياضِ على‌الاطلاق بودنش اقتضا كرد آنان را كه شايسته‌اند به تناسب مرتبه‌شان بى بهره نگذارد. از اين روى، خود و اوليايش، مؤمنان را به افزايش اين شايستگى سفارش مى‌كرده‌اند تا با افزودن كمال خويش زمينه ظهور كمالات بى‌نهايتش را بيشتر فراهم سازند.

نخستين زمينه بهره‌مندى از اين كمالات را با نهادنِ «عقل» (با اختلاف مراتبش) در ذات انسان‌ها به وديعه گذاشت، و بر اساس آن، انسان را از حيوانات متمايز ساخت و شرافت بخشيد، و اين نعمت را، برترين نعمت خويش به شمار آورد: ما قسم الله العباد شيئاً افضل من العقل (كلينى، اصول كافى، كتاب العقل و الجهل، حديث11). نيز انسان‌هايى را كه در آنان اين موهبت الهى به صورت ملكه علمى و عملى در آمد«اولوالالباب» به شمار آورد و آنان را بر ديگران برترى بخشيد:

... يا هشام ثم ذكر اولى الالباب بأحسن الذكر و حلّاهم بأحسن الحليه فقال: «يُؤتِى الْحِكْمَةَ مَن يَشَاء وَمَن يُؤْتَ الْحِكْمَةُ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْرًا كَثِيرًا وَمَا يَذَّكَّرُ الّا أُوْلُواْ الالْبَابِ (بقره، 269)» (همان، حديث12)، و با تفاوت مراتب خرد، مراتب علم و معرفت بشرى را نيز متفاوت گردانيد و گروهى را به سبب رسوخ علم برترى داد: وَالرَّاسِخُونَ فِى الْعِلْمِ يَقُولُونَ ءامَنّا بِهِ كُلٌّ مِّنْ عِندِ رَبِّنَا وَمَا يَذَّكَّرُ الا أُوْلُواْ الالْبَابِ (آل عمران، 7).

تفاوت معرفت را منشائى براى تفاوت ايمان و عمل شمرد: و قال: «أَمَّنْ هُوَ قَانِتٌ آنَاء اللَّيْلِ سَاجِدًا وَقَائِمًا يَحْذَرُ الاخِرَةَ وَيَرْجُو رَحْمَةَ رَبِّهِ قُلْ هَلْ يَسْتَوِى الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ إِنَّمَا يَتَذَكَّرُ أُولُوا الاَلبابِ (زمر، 9)» (همان، حديث 11)، تا جايى كه استكمال عقل را هدف بعثت انبيا دانست و بدين بيان، ايمان و عقل را مساوى قرار داد: ... و لابعث الله نبياً و لا رسولاً حتى يستكمل العقل و يكون عقله افضل من عقول جميع امته (همان). هر چند طبق اين كلام شريف، رسول گرامى اسلام(ص) اكمل العقول را داشتند، ديگران تنها به قدر ظرف خويش توانايى بهره گيرى يافتند: ...و ما كلّم رسول الله من العباد بكنه عقله قط و قال رسول الله انّا معاشر الانبياء أمرنا أن نكلم الناس على قدر عقولهم... (همان، حديث15). رشد و ثواب بندگان را نيز به تناسب عقل، و ارزش عبادت را به قدر خرد محاسبه خواهدكرد: ... فقال ان الثواب على قدر العقل ... فأوحى الله الى الملك انّما أثيبه على قدر عقله (همان، حديث8)، و مؤاخذه را نيز به تناسب عقل مقرر فرمود: ... انما يداق الله العباد فى الحساب يوم القيامه على قدر ما آتاهم من العقول فى الدنيا (همان، حديث7).

تفاوت درجات عقل در مردم، تفاوت ظاهر و باطن و تعدد مراتب باطنِ كلام خداوند متعال و سخنان رسول اكرم(ص) و سخن امامان معصوم (ع) را فراهم ساخت؛ به گونه‌اى كه گاه تفسير قرآن در كلام معصومان(ع) با توجه به تفاوت عقول و مراتب وجود مخاطبان، متفاوت (نه متناقض) بيان شد.

عقل در روايات، ابزارى براى فاصله گرفتن از كفر و روى آوردن به دين به شمار آمده است؛ چنان‌كه فرمود: ليس بين الايمان و الكفر الّا قله العقل (همان، حديث33) و گاه ثمره و نتيجه و موهبتى ويژه، يعنى «حكمت» قلمداد شده است: ... و قال: « وَلَقَدْ آتَيْنَا لُقْمَانَ الْحِكْمَةَ (لقمان،12)» قال الفهم و العقل.... (همان، حديث12) و گاه زمينه‌اى براى تعميق در معارف دينى و عقلى به شمار آمده است: ...كان اميرالمؤمنين يقول بالعقل استخرج غور الحكمه و بالحكمه استخرج غور العقل... (همان، حديث34).

نتايج و اشارات عقل، اولوالالباب را به حقايقى رهنمون ساخت كه عقل را ياراى وارد شدن در آن، و لغت و زبان عرف را گنجايش معانى آن نيست، و عقل را به ناكفايتى خود در ادراك آن معترف ساخت، و استدلال‌هاى عقلى برايش ناكارا به شمار آمد: كيف يستدل عليك بما هو فى وجوده مفتقر اليك أيكون لغيرك من الظهور ما ليس لك، حتى يكون هو المظهر لك متى غبت حتى تحتاج الى دليل يدل عليك و متى بعدت حتى تكون الاثار هى التى توصل اليك، عميت عين لاتراك عليها رقيباً و خسرت صفقه عبد لم تجعل له من حبك نصيباً... منك اطلب الوصول اليك و بك استدل عليك فأهدنى بنورك اليك و أقمنى بصدق العبوديه بين يديك (دعاى امام حسين u در روز عرفه).

اشارت‌هاى عقلى و صراحت‌هاى وحيانى مذكور در آيات نورانيِ قرآن و روايات، به ويژه دعاها و مناجات‌هاى بر‌جاى مانده، حكيمان را به دنياى ديگرى رهنمون ساخت كه در صدد برآمدند با عمل مجدانه به شريعت و مجاهدت‌هاى نفسانى به آن دست يابند، و با استفاده از تحليل‌هاى ذهنى و عقلى آن را به فهم درآورند و با الفاظ و معانى و اصطلاحات علمى به نحوى آن را تبيين كنند. اين بود كه علوم بشرى از حد فهم‌هاى عادى به علوم عقلى، و از علوم عقلى به معارف حكمى و عرفانى راه يافت، و مسلمانان در صدد برآمدند تا با نيل به حقايق، معارف عميق كلمات معصومان (ع) را دريابند.

اما اين علوم را تا كنون آسيب‌هاى فراوانى تهديد كرده است. ذهنى نبودن حقايق شهودي؛ دشوارى تبديل بسيارى از آنها به مفاهيم عقلي؛ فاصله آن با فهم عمومي؛ ناكفايتى الفاظ و معانى رايج و تحليل‌هاى بدوى عقلى براى بيان اين‌گونه معارف؛ متشابه بودن عبارات به كار رفته در تبيين آنها؛ نزديك بودن معانى ظاهرى آنها با مفاهيمى كاملاً متضاد با آن؛ ناآشنايى‌برخى واردان به عرصه‌هاى معارف عرفانى با تعبير‌هاى عقلى، يا بى‌توجهى برخى عارفان به سطح فکرى مخاطبان و استفاده از الفاظ و معانى رايج در خطاب با آنان و در نتيجه استفاده آنان از عباراتى ظاهراً متناقض‌؛ وارد شدن برخى افراد ناشايسته به لحاظ علمى، فكرى يا اخلاقى در وادى اين معارف بلند؛ استفاده ابزارى بعضى، از اين گونه معارف براى هدف‌هاى ناشايست؛ سوء استفاده شيادان از ظواهر الفاظِ به كار رفته در آن براى رهايى از شريعت و تكليف‌هاى ديني؛ سطحى‌نگرى برخى ناآشنايان و دشمنى آنان با آنچه نمى‌دانند و نمى‌فهمند؛ دفاع مريدانه برخى دوستان و تلقى معصومانه از سخنان بزرگان عرفان و حكيمان وارسته؛ تحريف احتمالى برخى متون عرفاني؛ عدم جامعيت برخى آشنايان با اين علوم در باب همه معارف و علوم لازم براى نگاه دقيق و جامع به عرفان، از جمله آسيب‌هايى است كه از يك سو، اين گونه معارف و صاحبان آن را با طعن و اتهامات ناروا روبه‌رو ساخته، و از سوى ديگر، زمينه سوء استفاده برخى شيادانِ دين‌ستيز را از برخى متشابهات آن فراهم ساخته است و برخى دوستان علاقه‌مند و دلسوز را مانع دقت، گسترش و تنقيح مباحث آن قرار داده است.

حال كه بحمد الله حوزه‌هاى علميه تشيع، مهد گسترش و ترويج فرهنگ و تمدن اسلامى و شيعى شده‌اند و معارف بلند قرآن و سنت و اهل بيت عصمت و طهارت(ع) اين زمينه را يافته است كه با ابزارهاى مختلف فهميده شود و گسترش يابد، و گرايش به معنويات و دورى از مظاهر مادى و فهم عميق معارف دينى در دنياى اسلام بلكه در همه عالَم فزونى گرفته، زمان آن رسيده است كه براى عرفان اسلامى و براى مقابله با آسيب‌هاى آن نيز تدبيرى انديشيده شود و موانع فهم دقيق و گسترش عميق آن برطرف گردد، و از اين رهگذار، زمينه‌هاى فهم معارف بلند قرآن، سنت پيامبر(ص) و اهل بيت(ع) بيشتر فراهم آيد و راه گرايش به آموزه‌هاى ضد دينى كه امروزه گاه آن را به نام معنويت و عرفان ترويج مى‌کنند، بسته شود و اشتياق نسل معنويت‌خواه امروزه به‌درستى سيراب گردد. بديهى است زمان آن گذشته است كه بتوان اين‌گونه تعاليم را محدود ساخت، و ديگر نمى‌توان آن را در اطاق‌هاى دربسته به افرادى محدود با قرنطينه‌هاى گوناگون آموخت و ديگران را از آن باز داشت. اگر شتاب نكنيم روز به روز با افزايش گرايش‌هايى روبه‌رو خواهيم شد كه به جاى عرفان حقيقيِ برگرفته از حقايق دينى و معارف اهل‌بيت‡، فرهنگ‌هاى التقاطى غربى و معنويت‌هاى بدون دين و شرايع ساخته شده به سفارش سرويس‌هاى اطلاعاتى استكبار را به خورد فطرت‌هاى پاك و قلب‌هاى دست‌نخورده، خواهند داد.

به نظر مى‌رسد بهترين راه براى استفاده صحيح از اين معارف و جلوگيرى از آفات آن، ايجاد برنامه‌هايى منسجم، جامع و كنترل شده، در راستاى آموزش و پرورش كسانى است كه از توانايى‌هاى ذاتى، پيش‌نيازهاى علمى و شأنيت‌هاى اخلاقى براى پاى نهادن در اين مباحث بهره‌مندند. اين برنامه‌ها بايد همراه با متونى براى سطوح و شرايط سنى، فرهنگى و علمى مختلف باشد تا با طبقه‌بندى مناسب مباحث، بتوان از معارف بلند آن بهره برد، و از آفات آن نىز مصون ماند.

«مركز پژوهشى دائرة‌المعارف علوم عقلى اسلامي» وابسته به مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خميني(قدس سره)، با الهام از رهنمودهاى رياست معظم اين مرکز، علامه عالى‌قدر حضرت آيت‌الله مصباح يزدي(مدظلّه) در زمينه تحقق اين هدف مقدس و تأمين محققان مورد نياز خود، در صدد برآمد تا با تدوين برنامه‌اى نسبتاً جامع، مجال آشنايى و پژوهش در عرفان ناب اسلامى را براى طلاب حوزه علميه قم فراهم آورد.

هدف، همان عرفانى است كه شخصيتى‌جامع چون امام راحل (قدس سره)، را براى جامعه اسلامى تربيت كرد و عالمانى چون علامه طباطباييŠ را در حوزه‌هاى علميه پرورش داد.

روشن است براى دستيابى به چنين هدفى با يك برنامه‌ريزى آموزشى، نبايد خود را به شيوه‌هاى رايج در آموزش‌هاى كلاسيك محدود ساخت و در سرفصل‌هاى درسى با محدوديت واحد‌ها، از جامعيت برنامه كاست؛ اما از سوى ديگر، محدوديت عمر و گستردگى جنبه‌هاى مختلف اين علم به حدى است كه عمر يك انسان معمولى براى دستيابى به همه بخش‌هاى آن كفايت نمى‌كند، و بنابراين نمى‌توان آن را بدون محدوديت نيز در نظر گرفت. از اين روى، به ناچار با تعريف واحدهاى درسى ـ اما نه با آن حدودى كه رايج است ـ تا حدى آن محدودىت را پذىرا شدىم. جمع همه عناوين درسى و پيش‌نيازهاى لازم براى اين برنامه و اهداف آن، و قرار دادن آن در واحدهايى خاص مشكلى جدى بود كه رهايى از آن آسان نبود؛ اما به فضل الهى و دلسوزى و فداكارى استادانى زبردست از كميته تخصصى عرفان مركز پژوهشى دائرة‌المعارف، به‌ويژه استاد ارجمند جناب حجت الاسلام و المسلمين يزدان پناه، كه افزون بر تلاش فوق‌العاده در راستاى تأسيس اين دوره و برنامه‌ريزى براى آن، نظارت و مديريت اين گروه را نيز به عهده دارد، و با حمايت‌ها و دقت‌هاى فراوانى كه استاد ارجمند جناب حجت الاسلام و المسلمين آقاى فياضى در گزينش علمى و فكرى دانش‌پژوهان اين دوره مبذول داشتند، دوره اول آموزشى و پژوهشى «تربيت محقق عرفان اسلامي» با حدود هشتاد واحد درسى در مركز پژوهشى دائرة‌المعارف علوم عقلى اسلامى آغاز به كار كرد.

به رغم بى‌سابقه بودن، فقدان متون درسى مناسب، و كمبود استادان زبردست و پايبند به معارف و احکام قرآن و سنت، و متعهد به حقيقت عرفان اسلامى براى سرفصل‌هاى مصوب، بحمد الله اين دوره با موفقيت به پيش مى‌رود و دانش‌پژوهان اين دوره ششمين ترم تحصيلى خود را مى‌گذرانند.

همان گونه كه اشاره شد، در بسيارى از سرفصل‌هاى درسى، تحقيقات متناسب وجود نداشت؛ چه رسد به اينكه متنى درسى براى آن تدوين شده باشد. از اين روى، تدوين منابعى متناسب با سرفصل‌هاى درسى نيز در دستور كار اين مركز قرار گرفت و اكنون نخستين گام‌ها براى مشخص شدن منابع درسى لازم برداشته مى‌شود.

با توجه به اينكه برخى مراكز دانشگاهى يا مؤسسات علمى، در برنامه‌هاى خود رشته‌هايى متناسب با رشته عرفانِ مركز پژوهشى دائرة‌المعارف دارند، به نظر مى‌رسد ارائه برنامه‌هاى درسى اين مركز به استادان و دانش‌آموختگان اين رشته، دست‌كم اين فايده را داشته باشد كه از رهنمود‌هاى آنان در اصلاح برنامه‌هاى خويش بهره بريم.

گفتنى است:

1. با توجه به محدوديت زمان، اهميت واصالت عرفان نظرى ونياز بيشتر آن به آموزش واستفاده ازاساتيد، واحد‌هاى درسى آن، نسبت به ساير سرفصل‌ها اکثريت را دارد اما واحد‌هاى عرفان تطبيقى، عملى و ادبى وساير سرفصل ها نيز به اندازه اى است که به نظر مى رسد فارغ‌التحصيلان دوره بتوانند با آموزش‌هايى که ديده اند واندوخته‌هاى علمى که در اين دوره به دست آورده اند،مطا بق باعلاقه خويش يا نياز مرکز به پژوهش درآنها بپردازند. اما در عين حال جهت ورود تخصصى تر به برخى از عناوين اصلى مربوط به رشته عرفان، مانند: عرفان ادبى، عرفان عملى، فلسفه عرفان وحتى خود عرفان نظرى، يكى از برنامه‌هاى در حال بررسى در مرکز، ايجاد دوره‌هاى كارورزى تحقيق در هر يك از موضوعات مزبور، پس از اتمام اين دوره است.

2. پس از نزديك شدن به پايان واحدهاى درسى دوره اول، اين مركز در صدد ايجاد دوره دوّم اين رشته در سال تحصيلى 85 ـ 86 بر آمده است، كه مقدمات آن در حال انجام است.

واحدها و سرفصل‌هاى درسى در حال اجراى «دوره تربيت محقق عرفان اسلامي» مركز بدين شرح است:

فلسفه اسلامى (موضوعى 1)

تعداد واحد: 5 واحد. نوع واحد: نظرى. پيش‌نياز: ندارد. هدف: شناخت مسائل فلسفه اسلامى (وجود و ماهيت) كه در تبيين مباحث عرفانى به كار مى‌آيند. سرفصل درس‌ها: 1. اصالت وجود و اتحاد وجود و ماهيت؛ 2. تشكيك وجود و فروعات آن، يعنى حقيقت وحدانى در تشكيك صدرايى و كيفيت سريان حقيقت وجود در موجودات، وحدت و كثرت به‌ويژه وحدت حقيقى و وجود مطلق به اطلاق مقسمى و قسمى و ربط وحدت به كثرت؛ 3. تخصص الوجود و تشخصه؛ 4. بسيط الحقيقة كل الاشياء و ليس بشىءٍ منها؛ 5. المعدوم لايُعاد؛ 6. نشآت ماهيت؛ 7. فصل، نحوه وجود و شيئِيت شيء به فصل اخير؛ 8. اعتبارات سه‌گانه ماهيت؛ 9. عالم مثال. منابع اصلى: اسفار جلد1، 2 و6. منابع جنبى: ديگر كتاب‌هاى فلسفى ملاصدرا.

فلسفه اسلامى (موضوعى 2)

تعداد واحد: 5 واحد. نوع واحد: نظرى. پيش‌نياز: فلسفه اسلامى (موضوعى 1). هدف: شناخت مسائل فلسفه اسلامى (امكان و عليت) كه در تبيين مباحث عرفانى به كار مى‌آيند. سرفصل درس‌ها: 1. امكان و وجوب؛ 2. جعل وجود و ماهيت؛ 3. امكان فقرى و وجود رابط و معناى حرفي؛ 4. مفاد و محتواى عليت؛ 5. اقسام علت فاعلي؛ 6. قاعده الواحد؛ 7. علت احتياج معلول به علت؛ 8. ادله اثبات وحدت شخصى و رابطه علت و معلول با تفسير تشكيك خاصى و كيفيت تنزل علت در معلول و به طور كلى «مباحث فى تتمة من بعض الخبايا»؛ 9. علت غايي؛ 10. عشق جميع موجودات. منابع اصلى: اسفار، جلد1 و 2. منابع جنبى: ديگر كتاب‌هاى فلسفى ملاصدرا.

فلسفه اسلامى (موضوعى 3)

تعداد واحد: 5 واحد. نوع واحد: نظري. پيش‌نياز: فلسفه اسلامى (موضوعى 2). هدف: شناخت مسائل فلسفه اسلامى (الهيات بالمعنى الاخص) كه در تبيين مباحث عرفانى به كار مى‌آيد. سرفصل درس‌ها: 1. برهان صديقين با توجه به تقريرهاى عرفاني؛ 2. واجب الوجود ماهيته انيته و نظريه نهايى ملاصدرا به نفى ماهيت و پاسخ به شبهه ابن كمونه؛ 3. واجب الوجود بالذات واجب الوجود من جميع الجهات؛ 4. عينيت صفات بالذات؛ 5. توحيد افعالى و لا مؤثر فى الوجود الا الله؛ 6. ديدگاه عرفا در بحث علم واجب به ماسوا و نظريه ملاصدرا در باب علم و مراتب آن؛ 7. نظريه ملاصدرا در باب حيات الهي؛ 8. نظريه ملاصدرا در باب اراده و اتحاد علم و اراده و شمول اراده بر جميع افعال؛ 9. كلام و وحى در كتاب و مراتب كلام و قرآن. منابع اصلى: اسفار جلد6 و 7. منابع جنبى: ديگر كتاب‌هاى فلسفى ملاصدرا.

فلسفه اسلامى (موضوعى 4)

تعداد واحد: 5 واحد. نوع واحد: نظري. پيش‌نياز: فلسفه اسلامى (موضوعى 3). هدف: شناخت مسائل فلسفه اسلامى (مباحث نفس و معاد) كه در تبيين مباحث عرفانى به كار مى‌آيند. سرفصل درس‌ها: 1. حقيقت نفس؛ 2. النفس فى وحدتها كل القوى؛ 3. جسمانية الحدوث و روحانية البقاء؛ 4. اتحاد عاقل و معقول؛ 5. حقيقت ابصار؛ 6. ادله تجرد برزخى خيال؛ 7. حشر الانسان؛ 8. بحث ساعت و قيامت؛ 9. خلود بهشت و جهنم؛ 10. تجديد احوال؛ 11. ربط حادث به قديم؛ 12. حركت و تجدد امثال. منابع اصلى: اسفار جلد3، 4 ، 8 و 9. منابع جنبى: ديگر كتاب‌هاى فلسفى ملاصدرا.

عرفان نظري

تعداد واحد: 3 واحد. نوع واحد: نظري. پيش‌نياز: تاريخ فلسفه اسلامي. هدف: آشنايى با چيستى عرفان نظرى و مسائل آن.

سرفصل درس‌ها: وحدت وجود، چينش نظام هستى و تعينات و تجليات آن، انسان كامل. منابع اصلى: جزوه درسى استاد.

عرفان عملي

تعداد واحد: 2 واحد. نوع واحد: نظري. پيش‌نياز: تاريخ عرفان اسلامي. هدف: آشنايى با منازل سير و سلوك عرفاني. سرفصل درس‌ها: مقامات و منازل عرفانى با توجه به منازل السائرين، مانند معرفت نفس، يقظه، حال و مقام، جمع و تفرقه، تجلى و استتار، وجد، سكر و صحو، شهود و غيب، محو و اثبات، خلوت، سماع، آداب مريد، شوق، قرب، انس، هيبت، فنا و بقا. منابع اصلى: منازل‌السائرين خواجه عبداللـه انصاري. منابع جنبى: شرح منازل السائرين قاسانى، نمط نهم اشارات، اللمع، كشف المحجوب و فتوحات.

عرفان شعرى و ادبي

تعداد واحد: 2 واحد. نوع واحد: نظري. پيش‌نياز: ندارد. هدف: آشنايى با چيستى عرفان شعرى و تاريخچه آن. سرفصل درس‌ها: تاريخ عرفاى صاحب شعر عرفانى، تاريخچه اصطلاح شناسى، دسته‌بندى و تفسير اصطلاحات عرفان شعرى، چيستى و فلسفه زبان عرفان شعري. منابع اصلى: جزوه استاد. منابع جانبى: گلشن راز.

تاريخ عرفان اسلامي

تعداد واحد: 2 واحد. نوع واحد: نظري. پيش‌نياز: ندارد. هدف: آشنايى با تاريخ پيدايش و توسعه عرفان در جهان اسلام.

سرفصل درس‌ها: تاريخ تدوين عرفان، تاريخ ظهور عرفان نظرى و عملى، كتاب‌شناسى توصيفى تاريخ عرفان، مهم‌ترين عرفا و مشايخ عرفانى، بيان تأثير و تأثر عرفا درقبال يكديگر، نحوه بهره گيرى عرفا از اسلام، بيان دوره‌ها و گرايش‌هاى عرفاني. منابع اصلى: جزوه استاد. منابع جنبى: تاريخ تصوف در اسلام دكتر غنى، جستجو در تصوف دكتر عبدالحسين زرين كوب، سلسله‌هاى تصوف در ايران، طبقات الصوفيه، عرفان استاد شهيد مطهرى، تاريخ ادبيات ايران دكتر صفا، تذكرة‌الاولياء، نفحات الانس، اللمع، كشف المحجوب، الرسالة ا لقشيرية.

مبانى عرفان اسلامي

تعداد واحد: 2 واحد. نوع واحد: نظرى. پيش‌نياز: ندارد. هدف: شناخت چيستى، اقسام، قلمرو و معيار عرفان.

سرفصل درس‌ها: چيستى عرفان، رابطه عرفان نظرى و عملى، رابطه عرفان با عقل، رابطه عرفان با شريعت، رابطه عرفان با اخلاق، رابطه عرفان با تجربه دينى، ميزان و معيار عرفان. منابع اصلى: جزوه استاد. منابع جنبى: شرح قيصرى بر تائيه ابن فارض.

معرفت‌شناسي

تعداد واحد: 3 واحد. نوع واحد: نظري. پيش‌نياز: ندارد. هدف: شناخت معيار سنجش معرفت صحيح از سقيم. سرفصل درس‌ها: تعريف معرفت شناسى و تمايز آن با علوم همگون، چيستى معرفت، انواع معرفت، امكان معرفت(نقد شكاكيت معرفتى، نقد كثرت گرايى معرفتى، نقد نسبى‌گرايى معرفتى)، ابزار معرفت، منابع معرفت، مكانيسم معرفت، تئورى‌هاى صدق، معيار و ارزش معرفت. منابع اصلى: جزوه استاد. منابع جنبى: اصول فلسفه و روش رئاليسم علامه طباطبايى (ره)، ج1 و 2، مسئله شناخت استاد شهيد مطهري(ره)، شرح مبسوط منظومه «بخش شناخت»؛ معرفت شناسى در قرآن استاد جوادى آملى، نظرية المعرفة استاد سبحانى، درس‌هاى 11-20 جلد اول آموزش فلسفه استاد مصباح يزدى، پژوهش تطبيقى در معرفت‌شناسى محمد حسين زاده و

Theory of Knowledge, P. Moser, ...

Modern Epistemology, N. Everit; ...

كتاب‌شناسى عرفان

تعداد واحد: 3 واحد. نوع واحد: نظري. پيش‌نياز: ندارد. هدف: معرفى توصيفى مهم‌ترين آثار عرفاني. سرفصل درس‌ها: كتاب‌شناسى توصيفى عرفانى پيش از ابن عربى و تأثير آنها بر آثار ابن عربى، كتاب‌شناسى عرفان نظرى از قرن هفتم تا آخر قرن نهم. منابع اصلى: جزوه استاد. منابع جنبى: منابع عرفاى اسلامي.

فرقه‌هاى صوفيه

تعداد واحد: 2 واحد. نوع واحد: نظري. پيش‌نياز: معرفت شناسي. هدف: شناخت مهم‌ترين فرقه ‌هاى صوفيه. سرفصل درس‌ها: چگونگى پيدايش فرقه‌هاى صوفيه، چيستى و هويت فرقه‌هاى صوفيه، طبقه‌بندى فرقه‌ها از كشف‌المحجوب، شجره‌نامه‌ها از مجموعه آثار احمد غزالى، معرفى تفصيلى مهم‌ترين فرقه‌هاى مشهور صوفيه در عصر حاضر، مانند نور على‌اللهى، شاه نعمت‌اللهى، ذهبيه، خاكسار، گنابادي. منابع اصلى: جزوه استاد. منابع جنبى: تاريخ تصوف در اسلام دكتر غنى، جستجو در تصوف دكتر عبدالحسين زرين كوب، پيدايش تصوف در اسلام عميد زنجاني.

متون زبان تخصصي

تعداد واحد: 8 واحد. نوع واحد: ـــ . پيش‌نياز: ـــ . هدف: ـــ . سرفصل درس‌ها: متون زبان تخصصى عبارت‌اند از: 1.چيتيك؛ 2. ايزوتسو؛ 3. استيس؛ 4. متون عرفان غير اسلامي.

عرفان نظرى (موضوعى 1)

تعداد واحد: 4 واحد. نوع واحد: نظري. پيش‌نياز: ـــ . هدف: شناخت تخصصى مسائل عرفان نظرى و تسلط بر متون تخصصي. سرفصل درس‌ها: از ابتداى تمهيد القواعد تا ادله وحدت وجود. منابع اصلى: تمهيد القواعد. منابع جنبى: رسائل قيصرى، نقد النصوص جامى، تحرير تمهيد القواعد استاد جوادى آملي.

عرفان نظرى (موضوعى 2)

تعداد واحد: 4 واحد. نوع واحد: نظري. پيش‌نياز: عرفان نظرى (موضوعى 1). هدف: شناخت تخصصى مسائل عرفان نظرى و تسلط بر متون تخصصى عرفان. سرفصل درس‌ها: از اشكالات وحدت وجود تا ابتداى تعين اول. منابع اصلى: تمهيد القواعد. منابع جنبى: رسائل قيصرى، نقد النصوص جامى، تحرير تمهيد القواعد استاد جوادى آملي.

عرفان نظرى (موضوعى 3)

تعداد واحد: 4 واحد. نوع واحد: نظري. پيش‌نياز: عرفان نظرى (موضوعى 2). هدف: شناخت تخصصى مسائل عرفان نظرى و تسلط بر متون تخصصى عرفان. سرفصل درس‌ها: از تعين اول تا آخر كتاب تمهيد القواعد. منابع اصلى: تمهيد القواعد. منابع جنبى: رسائل قيصرى، نقد النصوص جامى، تحرير تمهيد القواعد استاد جوادى آملي.

عرفان نظرى (موضوعى 4)

تعداد واحد: 5 واحد. نوع واحد: نظري. پيش‌نياز: عرفان نظرى (موضوعى 3). هدف: شناخت تخصصى مسائل عرفان نظرى و تسلط بر متون تخصصى عرفان. سرفصل درس‌ها: مقدمات شرح فصوص قيصري. منابع اصلى: شرح فصوص قيصري. منابع جنبى: شروح فصوص خوارزمى و آشتيانى، تعليقات فاضل توني.

عرفان نظرى (موضوعى 5)

تعداد واحد: 5 واحد. نوع واحد: نظري. پيش‌نياز: عرفان نظرى (موضوعى 4). هدف: شناخت تخصصى مسائل عرفان نظرى و تسلط بر متون تخصصى عرفان. سرفصل درس‌ها: از اول خطبه تا آخر فص آدمي. منابع اصلى: شرح فصوص قيصري. منابع جنبى: شروح فصوص جندى، ابن تركه، خوارزمى، فكوك، بابا ركنا.

عرفان نظرى (موضوعى 6)

تعداد واحد: 5 واحد. نوع واحد: نظري. پيش‌نياز: عرفان نظرى (موضوعى 5). هدف: شناخت تخصصى مسائل عرفان نظرى و تسلط بر متون تخصصى عرفان. سرفصل درس‌ها: فص شيثى، فص نوحي. منابع اصلى: شرح فصوص قيصري. منابع جنبى: شروح فصوص جندى، ابن تركه، خوارزمى، فكوك، بابا ركنا.

عرفان و شريعت

تعداد واحد: 2 واحد. نوع واحد: نظري. پيش‌نياز: ـــ . هدف: درك دقيق مسئله تأويل. سرفصل درس‌ها: كتاب‌شناسى توصيفى منابع تأويلى، روش و مبانى تأويل، شرح نمونه‌هايى از متون تأويلى سيد حيدر، ابن عربى و... . منابع اصلى: جزوه استاد.

متون عرفان شعرى و ادبي

تعداد واحد: 2 واحد. نوع واحد: نظري. پيش‌نياز: عرفان شعرى و ادبي. هدف: آشنايى با عبارات و محتواى متون عرفان شعري. سرفصل درس‌ها: 1. كتاب‌شناسى توصيفى عرفان شعرى و ادبي؛ 2. شرح بخش‌هايى از متون عرفانى مانند مثنوى، حافظ، تائيه ابن فارض، خمريه ابن فارض، عطار، سنايى، حاجى، فيض كاشانى، الهى قمشه‌اى، امام خمينى(قدس سره) ، گلشن راز. منابع اصلى: منابع پيش‌گفته.

متون عرفان عملي

تعداد واحد: 2 واحد. نوع واحد: نظري. پيش‌نياز: عرفان عملي. هدف: آشنايى با عبارات و محتواى متون عرفان عملي. سرفصل درس‌ها: 1. كتاب‌شناسى توصيفى عرفان عملي؛ 2. شرح بخش‌هايى از متون عرفانى مانند اللمع، مرصاد العباد، كشف المحجوب، رساله قشريه، منازل السائرين، مفتاح الهدايه، قوت القلوب، كتاب شعراني. منابع اصلى: منابع پيش‌گفته.

متون عرفان نظري

تعداد واحد: 2 واحد. نوع واحد: نظري. پيش‌نياز: عرفان نظري. هدف: آشنايى با عبارات و محتواى متون عرفان نظري. سرفصل درس‌ها: 1. شرح بخش‌هايى از متون عرفانى، مانند مقدمه مشارق الدراري فرغانى، فتوحات ابن عربى، تفسير فاتحه قونوى، مقدمه نقد النصوص جامى، نقد النقود فى اسرار الوجود سيد حيدر آملي. منابع اصلى: منابع پيش‌گفته.

مكاتب عرفانى غيراسلامي

تعداد واحد: 2 واحد. نوع واحد: نظري. پيش‌نياز: عرفان نظري. هدف: شناخت مهم‌ترين مكاتب عرفانى و مقايسه آنها با عرفان اسلامي. سرفصل درس‌ها: چيستى و هويت مكتب عرفانى، معرفى مهم‌ترين مكاتب عرفانى، مانند عرفان سرخ پوستى، عرفان هندى (گيتا)، عرفان مسيحى، عرفان زردشتى، عرفان بودايى، عرفان تائوئى، عرفان يهودى، عرفان يونان باستان با تأكيد بر فيثاغورث، افلاطون و فلوطين. منابع اصلى: جزوه استاد.

فلسفه عرفان

تعداد واحد: 2 واحد. نوع واحد: نظري. پيش‌نياز: عرفان نظري. هدف: شناخت كليات مباحث درجه دوم عرفان. سرفصل درس‌ها: چيستى عرفان، رابطه عرفان با اخلاق، دين و فلسفه، عينيت مكاشفات و مشاهدات، تعبير و توصيف در عرفان نظرى، زبان عرفان و توصيف‌پذيرى يا توصيف‌ناپذيرى آن، تناقضات عرفانى و رابطه مكاشفات عرفانى با عقل، تجربه دينى و تجربى عرفاني. منابع اصلى: جزوه استاد. منابع جنبى: عرفان و فلسفه استيس، عرفان ذهن آگاهى، فورمن، ساختگرايى سنت و عرفان.