فاعليت قريب از ديدگاه فلسفه و عرفان / رسول باقريان

  • user warning: Table 'maarefeaqli.nashriyat.ir.nodewords' doesn't exist in engine query: SELECT * FROM nodewords WHERE type = 5 AND id = 426 in D:\WebSites\nashriyat.ir\sites\all\modules\nodewords\nodewords.module on line 945.
  • user warning: Table 'maarefeaqli.nashriyat.ir.nodewords' doesn't exist in engine query: SELECT * FROM nodewords WHERE type = 5 AND id = 419 in D:\WebSites\nashriyat.ir\sites\all\modules\nodewords\nodewords.module on line 945.

فاعليت قريب از ديدگاه فلسفه و عرفان

چکيده

نحوه فاعليت حق، از جمله مسائل مطرح در مكاتب مختلف فلسفى و عرفانى است. گذشته از معتزله كه به فاعليت حق در افعال بندگان قايل نيستند، و اشاعره كه فاعل حقيقى در همه اشيا حتى افعال انسان‌ها را خداوند مى‌دانند و سلسله علل را انكار مى‌كنند، حكمت مشاء با حفظ سلسله علل در نظام هستى، فاعليت خداوند را فاعليت باواسطه يا فاعل بعيد مى‌داند. حكمت اشراقى، در يك بيان تمثيليِ اقناعى و خالى از استدلال و برهان، فاعليت حق را بى‌واسطه دانسته، اسناد افعال به غير حق را تسامحى مى‌انگارد، و حكمت متعاليه در مراحل ابتدايى خود، مبتنى بر تشكيك خاصى و وجود فقرى، فاعليت قريب حق را به صورت فاعليت بى‌واسطه، و علل و اسباب را علل معد و مقرب فيض به معلول مى‌داند.

عرفان نيز ضمن آنكه علل و اسباب را، همانند حكمت متعاليه، علل معد و وسايط فيض معرفى کرده است، در تقرير و تبيين فاعليت قريب حق‌تعالى راهى جدا پيموده و با ارائه يك معناى ژرف و عميق از فاعل قريب به منزله فاعل در موطن معلول از معارف ناب توحيدى شريعت از جمله توحيد افعالى، كه قرآن بدان گوياست، رمزگشايى كرده است. در اين نوشتار، در صدد تبيين ديدگاه عرفان در باب فاعليت قريب حق‌تعالى در يک بررسى مقايسه‌اى با آراى کلامى و فلسفى هستيم.

کليدواژه‌ها

سلسله ترتيب و وسايط، فاعل قريب عرفانى وجه خاص، تمايز احاطى، اطلاق مقسمى، توحيد افعالي.