معارف عقلی

برهان نظم همواره یکی از براهین مهم اثبات وجود خداوند در سنت فلسفی و کلامی اسلامی بوده است. این پژوهش با محوریت آثار شهید مطهری به بازخوانی معرفت‌شناختی برهان نظم پرداخته و ارزش منطقی و حکیمانه آن را تحلیل می‌کند. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که در تقریر شهید مطهری، برهان نظم هرچند در زمره براهین عقلی محض قرار نمی‌گیرد و از منظر معرفت‌شناختی صرفاً نوعی یقین روان‌شناختی و قطع اصولی ایجاد می‌کند، اما با دو معیار «مطابقت با غایت» و «تبعیت از نظام حجیت» در شمار حکیمانه‌ترین براهین اثبات خداوند باقی می‌ماند. علاوه بر این، پژوهش حاضر امکان بازسازی برهان نظم را در قالب یک برهان عقلی بالمعنی‌الاخص مورد ارزیابی قرار داده و نشان می‌دهد که با بازتعریف مقدمات و پرهیز از عناصر تجربی، می‌توان تقریری ارائه کرد که این برهان را به سطح بالاترین مراتب یقین منطقی ارتقا دهد. بدین‌ترتیب، حتی در صورت فقدان جنبه تحلیلی محض در تقریر کلاسیک، برهان نظم از حیث کارکرد معرفت‌شناختی و فلسفی، همچنان یکی از براهین بنیادین و مؤثر در تبیین عقلانی وجود خداوند محسوب می‌شود.