معارف عقلی

تبیین فلسفی فرایند صدور فعل ارادی و کنش انسانی از مباحث بنیادین انسان‌شناسی است که نقش تعیین‌کننده‌ای در نظریه‌های علوم انسانی اسلامی دارد. درمیان دیدگاه‌های معاصر، نظریۀ ادراکات اعتباری علامه طباطبایی تبیین خاصی از مراحل تحقق عمل ارادی و نقش اعتبار در ایجاب آن ارائه می‌کند و در مقابل، آیت‌الله مصباح یزدی با طرح وجوب بالقیاس، تحلیل متفاوتی از نسبت علم، اراده و ضرورت فعل به‌دست می‌دهد. با وجود پژوهش‌های انجام‌شده دربارۀ این دو دیدگاه، بررسی تطبیقی آنها عمدتاً ناظر به حیث ارزش‌شناختی و اخلاقی بوده و تبیین هستی‌شناختی فرایند تحقق فعل ارادی همچنان نیازمند تحلیل مستقل است. مسئلۀ اصلی این پژوهش آن است که نقش اعتبار در مرحلۀ ایجاب فعل چیست و آیا می‌توان ضرورت تحقق کنش ارادی را بر اساس وجوب بالقیاس و ساختار علّی آن تفسیر کرد. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و با تکیه بر متون اصلی دو متفکر، به مقایسۀ تبیین آنان از مراحل صدور فعل می‌پردازد. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که نظریۀ اعتباریات، اعتبار وجوب را مبدأ اصلی عمل ارادی می‌داند و درمقابل تلقی مبتنی بر ضرورت بالقیاس، ادراکی حقیقی از علیت را درمیان مبادی فعل قرار می‌دهد. دستاورد این تحلیل، روشن‌شدن لوازم هستی‌شناختی هریک از دو مبنا و تمایز امتداد نظری آنهاست.