معارف عقلی، سال هفدهم، شماره دوم، پیاپی 45، 1401، صفحات 109-123

    نقش فلسفه اسلامی در انقلاب مشروطه

    نوع مقاله: 
    ترویجی
    نویسندگان:
    ✍️ نادر شکراللهی / *دانشیار - فلسفه تطبیقی دانشگاه قم / nadershokrollahi@gmail.com
    doi 10.22034/maarefeaqli.2025.2021395
    چکیده: 
    یکی از رویدادهای مهم اجتماعی در زندگی ایرانیان در دوره معاصر، انقلاب مشروطه است. پرسش اصلی این نوشته آن است که آیا فلسفه اسلامی رایج، در این انقلاب که درپی مهار قدرت سیاسی بود، نقشی داشته است؟ این پرسش مبتنی بر یک پیش¬فرض است که هر تحول و تغییر اجتماعی برای تثبیت و تداوم خود نیازمند نظریه¬پردازی پیش از وقوع یا نظریه‌های پسینی است. دست‌کم سه جریان فکری در ایران آن دوره حضور دارند؛ اول فلسفه اسلامی، دوم اندیشه¬های غربی که توسط تحصیل¬کردگان در غرب بیان می¬شد و سوم فقه اسلامی. پاسخ به این‌که آیا فلسفه اسلامی نقشی در این تحولات داشت یا خیر، به روش استنادات تاریخی این است که این فلسفه، نقشی در این رویداد نداشت. این نقش را بعضی تحصیل¬کردگان غربی و برخی مراجع فقهی، مانند نائینی با کتاب تنبیه‌الامه و تنزیه‌المله، بر عهده داشتند. دلیل این غیبت، ضعف حکمت عملی در فلسفه اسلامی و بی¬توجهی فیلسوفان مسلمان در این دوره به مسائل اجتماعی است. اهمیت بحث از لحاظ توجه به تجربه¬های تاریخی جریان‌های فکری و درس گرفتن از اشتباهات است
    Article data in English (انگلیسی)
    Title: 
    The Role of Islamic Philosophy in the Constitutional Revolution
    Abstract: 
    One of the most important social events in the lives of Iranians in the contemporary era is the Constitutional Revolution. The main question of this article is whether, in this revolution which sought to control political power, common Islamic philosophy played a role or not. This question is based on the assumption that any social transformation or change to stabilize and sustain itself requires prior theorizing or ex post theories. In Iran at that time there was, at least, three intellectual tendencies: first, Islamic philosophy, second, Western ideas expressed by those educated in the West, and third, Islamic jurisprudence. The answer to whether Islamic philosophy played a role in these developments, based on historical references, is that this philosophy did not play a role in this event. This role was assumed by some Western scholars and some jurisprudents, such as Naieni with his book Alert the nation (tanbih-al-Ummah) and Tanziah-al-Mellah. The reason for this absenteeism is the weakness of practical wisdom in Islamic philosophy and also the inattention of Muslim philosophers in this period to social issues. So, the importance of this discussion lies in paying attention to the historical experiences of intellectual movements and learning from mistakes.
    References: 
    References: 
    • 1. آخوندزاده، میرزا فتحعلی، 1963م، الفبای جدید و مکتوبات، تصحیح حمید محمدزاده، فرهنگستان علوم جمهوری شوروی سوسیالیستی آذربایجان.
    • 2. آدمیت، فریدون، 1378، امیرکبیر و ایران، چاپ هشتم، تهران، انتشارات خوارزمی.
    • 3. آشتیانی، سیدجلال‌الدین، 1376، رسائل حکیم سبزواری، چاپ دوم، بی‌‌جا، انتشارات اسوه.
    • 4. زرگری‌ن‍‍‍‍ژاد، غلامحسین، 1386، سیاست‌نامه‌های قاجاری، تهران، انتشارات م‍ؤسسه تحقیقات و توسعه انسانی.
    • 5. شکراللهی، نادر، 1387، «علل کم‌رنگی حکمت عملی در فلسفه اسلامی»، پژوهش و حوزه، سال نهم، تابستان و پاییز، شماره 34-35، ص6-20.
    • 6. ـــــــــ ، 1388، «تقدم فرهنگ بر دیگر حوزه‌های اجتماعی (تقدم ذهنیت بر عینیت) در اندیشه امام خمینی»، همایش اندیشه‌های سیاسی ـ اجتماعی امام خمینی، تهران، جهاد دانشگاهی دانشگاه تربیت معلم.
    • 7. صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم، 1381، المبدأ و المعاد، تصحیح، تحقیق و مقدمه محمد ذبیحی و جعفر شاه‌نظری، به‌اشراف سید محمد خامنه‌ای، دوجلدی، تهران، انتشارات بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
    • 8. ـــــــــ ، 1386، مفاتیح‌الغیب، به‌اشراف سید محمد خامنه‌ای، تصحیح و تحقیق و مقدمه نجفقلی حبیبی، تهران، انتشارات بنیاد حکمت صدرا.
    • 9. قاضی مرادی، حسن، 1387، ملکم‌خان نظریه‌پرداز نوسازی سیاسی در صدر مشروطه، تهران، نشر اختران.
    • 10. کسروی، احمد، 1387، تاریخ مشروطه ایران، چاپ بیست‌وسوم، تهران، انتشارات امیرکبیر.
    • 11. ملکم‌خان، 1362، «رساله کنسطیطوسیون»، به کوشش هما ناطق، الفبا، شماره 5، چاپ پاریس. ص42- 53.
    • 12. ملکم‌خان، 1381، رساله‌های میرزا ملکم‌خان ناظم‌الدوله، گردآوری و مقدمه حجت‌الله اصیل، تهران، نشر نی.
    • 13. نائینی، محمدحسین، 1361، تنبیه‌الامه و تنزیه‌المله یا حکومت از نظر اسلام، با مقدمه و پانوشت و توضیحات سید محمود طالقانی، چاپ هشتم، تهران، انتشارات شرکت سهامی انتشار.
    شیوه ارجاع به این مقاله: RIS Mendeley BibTeX APA MLA HARVARD VANCOUVER

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    شکراللهی، نادر. (1401) نقش فلسفه اسلامی در انقلاب مشروطه. دو فصلنامه معارف عقلی، 17(2)، 109-123 https://doi.org/10.22034/maarefeaqli.2025.2021395.

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    نادر شکراللهی."نقش فلسفه اسلامی در انقلاب مشروطه". دو فصلنامه معارف عقلی، 17، 2، 1401، 109-123

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    شکراللهی، نادر.(1401) 'نقش فلسفه اسلامی در انقلاب مشروطه'، دو فصلنامه معارف عقلی، 17(2), pp. 109-123

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    شکراللهی، نادر. نقش فلسفه اسلامی در انقلاب مشروطه. معارف عقلی، 17, 1401؛ 17(2): 109-123